محدودیت آبی نیروگاه‌ها؛ تولید برق‌آبی در زمستان ۱۴۰۴

به گزارش دنیای اقتصاد، بر اساس گزارش «بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه پایانی سال ۱۴۰۴» دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهش‌های مجلس، نیروگاه‌های برق‌آبی در این دوره حدود یک‌میلیون و ۶۰۰ هزار مگاوات‌ساعت برق تولید کردند. این گزارش، کاهش ورودی سدها در پی تداوم خشک‌سالی را از عوامل افت تولید این نیروگاه‌ها می‌داند. حجم آب موجود در مخازن نیز در پایان زمستان به حدود ۲۲٫۷ میلیارد مترمکعب رسید که معادل ۴۴ درصد ظرفیت مخازن بود. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل سه درصد کاهش داشت.

تعارض تولید برق و تامین آب کشاورزی

تولید برق‌آبی در حوضه‌هایی که هم‌زمان وظیفه تامین آب کشاورزی را برعهده دارند، با یک تعارض دائمی روبه‌روست؛ رهاسازی آب از سد برای چرخاندن توربین‌ها یا نگهداری آن در مخزن برای تامین نیاز کشت در ماه‌های آینده. این تعارض در حوضه‌های آبریز کشور، به‌ویژه خوزستان، تصمیم‌گیری درباره بهره‌برداری از سدها را پیچیده کرده است. محمد حب‌وطن، رئیس گروه توسعه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران، در گفت‌وگو با این رسانه با اشاره به تعارض میان تولید برق‌آبی و تامین آب کشاورزی اظهار کرد: «همواره میان رهاسازی آب از سدها برای تولید برق و نگهداری آن در مخازن برای تامین نیاز کشاورزی در فصل کشت، رقابت وجود دارد.» به گفته او، مدیران حوضه‌های آبریز باید با توجه به سطح زیرکشت و برنامه‌های کشاورزی درباره نحوه رهاسازی آب تصمیم بگیرند. او با اشاره به شرایط خوزستان توضیح داد این استان از یک‌سو به دلیل برخورداری از رودخانه‌های بزرگ و اختلاف ارتفاع در مناطق شمالی، ظرفیت مناسبی برای تولید برق‌آبی دارد و از سوی دیگر، جلگه خوزستان در پایین‌دست سدها یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور است. بنابراین، اگر آب در زمستان برای تولید برق از مخازن رهاسازی شود، ممکن است در ماه‌های بعد ذخیره کافی برای تامین نیاز کشاورزی باقی نماند.

حب‌وطن با طرح این پرسش که آیا توسعه برق‌آبی در همه مناطق کشور با شرایط منابع آب تناسب دارد، گفت نیروگاه‌های برق‌آبی به اختلاف ارتفاع و شرایط جغرافیایی خاص نیاز دارند و نمی‌توان آنها را در هر منطقه‌ای احداث کرد. به گفته او ظرفیت تولید برق‌آبی در مناطق کوهستانی و دارای رودخانه‌های پرآب بیشتر است. او حرکت به سمت ترکیب منابع مختلف تولید برق را ضروری دانست و به تجربه چین اشاره کرد؛ الگویی که در آن نیروگاه‌های برق‌آبی در کنار نیروگاه‌های خورشیدی و بادی فعالیت می‌کنند تا تولید برق متناسب با شرایط آب‌وهوایی و میزان دسترسی به هر منبع تنظیم شود. او همچنین با اشاره به نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای، از جمله سیاه‌بیشه، توضیح داد که در این نیروگاه‌ها آب پس از تولید برق به مخزن پایین‌دست منتقل می‌شود و در زمان مناسب با مصرف برق، دوباره به مخزن بالادست پمپاژ می‌شود.

بارش، دما و ذخایر سدها

میزان بارش کشور در زمستان ۱۴۰۴ به حدود ۹۱ میلی‌متر رسید؛ رقمی که نسبت به زمستان سال قبل افزایش داشت، اما همچنان از میانگین بلندمدت کمتر بود. بارندگی در ۱۹ استان نیز به حد میانگین بلندمدت نرسید. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد بخش بزرگی از جمعیت کشور همچنان در مناطق درگیر خشک‌سالی زندگی می‌کردند و حدود ۴۰ درصد جمعیت در پهنه‌های دارای خشک‌سالی بسیار شدید قرار داشتند. میانگین دمای زمستان از مقدار بلندمدت بیشتر بود و همه استان‌ها زمستانی گرم‌تر از حد معمول را تجربه کردند. افزایش دما، به‌ویژه در مناطق کوهستانی، می‌تواند زمان ذوب برف را جلو بیندازد و از ماندگاری ذخیره برفی بکاهد. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نسبت به اثر افزایش دما بر رواناب فصل‌های بعد هشدار داده است.

آمار کلی ذخایر سدها، تفاوت شرایط حوضه‌های آبریز را پنهان می‌کند. مخازن حوضه کارون و خوزستان، از جمله کرخه، دز و گتوند، وضعیت مناسب‌تری داشتند؛ اما سدهای تامین‌کننده آب شرب تهران و مشهد با افت شدید ذخایر روبه‌رو بودند. سد دوستی در پایان زمستان تنها دو درصد ظرفیت خود آب داشت و ذخیره آن نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸۵ درصد کاهش یافته بود. سد طرق نیز در همین دوره با پرشدگی ۹ درصدی مواجه بود. لتیان، لار و امیرکبیر نیز در شمار سدهایی قرار داشتند که گزارش وضعیت ذخایر آنها را نگران‌کننده ارزیابی می‌کند.

ظرفیت واقعی تولید و ارزیابی تابستان ۱۴۰۵

تفاوت وضعیت مخازن نشان می‌دهد که نمی‌توان از یک تصویر کلی برای ارزیابی ظرفیت بهره‌برداری از منابع آب کشور استفاده کرد. در حوضه‌ای که ذخایر سدها کاهش یافته و تامین آب شرب با محدودیت روبه‌روست، امکان استفاده از آب برای تولید برق نیز تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. ظرفیت اسمی نیروگاه‌های برق‌آبی لزوما نشان‌دهنده میزان برقی نیست که در عمل می‌توان از آنها گرفت. میزان آب قابل استفاده، تعهدات تامین آب و زمان‌بندی رهاسازی از مخزن، همگی در تعیین ظرفیت واقعی تولید نقش دارند. از سوی دیگر، همه مناطق کشور ظرفیت یکسانی برای توسعه برق‌آبی ندارند و نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای نیز بیشتر برای ذخیره انرژی و تنظیم تولید شبکه به کار می‌روند و به‌تنهایی منبع جدیدی برای تامین آب محسوب نمی‌شوند.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس وضعیت منابع آب و تولید برق‌آبی را در زمستان ۱۴۰۴ بررسی می‌کند، اما برای ارزیابی پیامدهای آن بر شبکه برق در تابستان ۱۴۰۵، باید آمار عملکرد نیروگاه‌ها و وضعیت مخازن در ماه‌های گرم سال نیز بررسی شود. افزایش تولید نیروگاه‌های حرارتی، واردات برق و مدیریت مصرف از مسیرهایی هستند که می‌توانند در جبران محدودیت تولید نقش داشته باشند؛ اما بدون آمار عملکرد شبکه نمی‌توان سهم هرکدام را مشخص کرد. این گزارش به پیشرفت اندک سامانه ملی مرجع داده‌های آب نیز اشاره می‌کند.