اقتصاد ورزش مشهد؛ چرا باشگاه‌های خصوصی به درآمد پایدار نمی‌رسند؟

در مشهد، با وجود حضور باشگاه‌های خصوصی در رشته‌های مختلف و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی و صنعتی، ارتباط میان صنعت و ورزش هنوز به اندازه‌ای توسعه نیافته که بتواند هزینه‌های باشگاه‌داری را از محل درآمدهای مستقل تأمین کند. پرسش اصلی این است که چرا فعالیت ورزشی در بسیاری از موارد به یک کسب‌وکار درآمدزا و پایدار تبدیل نمی‌شود و چه موانعی مانع مشارکت بلندمدت بخش خصوصی در این حوزه است.

بررسی وضعیت چند باشگاه فعال در ورزش خراسان رضوی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از هزینه‌های تیم‌داری همچنان از منابع شخصی مالکان پرداخت می‌شود. از سوی دیگر، کارشناسان صنعت ورزش معتقدند مشکل تنها به کمبود منابع مالی محدود نیست و نبود ساختار حرفه‌ای در باشگاه‌ها و هیأت‌های ورزشی نیز مانع شکل‌گیری همکاری‌های اقتصادی بلندمدت شده است.

باشگاه‌هایی که با منابع شخصی اداره می‌شوند

مرضیه توکلی، مدیر تیم بسکتبال بانوان باتسام مشهد با بیان اینکه این باشگاه در حال حاضر درآمد پایدار و منابع مالی حاصل از اسپانسری ندارد، اظهار کرد: «تمام هزینه‌های تیم‌داری از محل منابع شخصی شرکت تأمین می‌شود» و با وجود پیگیری‌ها، حمایت مالی مشخصی از سوی نهادهای ورزشی استان دریافت نکرده‌اند.

وی افزود: هزینه‌های تیم‌داری در لیگ برتر بسکتبال بانوان شامل قرارداد بازیکنان، هزینه برگزاری مسابقات، اجاره سالن، داوری، آمبولانس، پخش و عوامل اجرایی است. در مسابقاتی که به میزبانی مشهد برگزار می‌شود، باشگاه باید هزینه‌های برگزاری را پرداخت کند و در مسابقات خارج از خانه نیز هزینه رفت‌وآمد و اسکان بازیکنان بر عهده تیم است.

مدیر تیم بسکتبال بانوان باتسام مشهد با بیان اینکه این هزینه‌ها از محل درآمدهای پایدار باشگاه تأمین نمی‌شود، افزود: منابع مالی تیم از محل سهم شخصی مدیرعامل شرکت به عنوان کارفرما تأمین می‌شود و تاکنون درآمدی از محل فروش بلیت، تبلیغات یا قراردادهای اسپانسری نداشته‌اند. تماشای مسابقات در مشهد رایگان است و با وجود پیگیری برای دریافت حمایت تبلیغاتی، از جمله اختصاص بیلبورد شهری، نتیجه‌ای حاصل نشده است.

وی با اشاره به فعالیت چهار ساله این مجموعه در تیم‌داری و حضور دو ساله در لیگ برتر بسکتبال بانوان، گفت: حضور در لیگ برتر باعث شده باشگاه در فضای مجازی و جامعه ورزشی شناخته‌شده‌تر شود و برای شرکت که مجموعه‌ای تازه‌تأسیس بوده، نوعی فرصت تبلیغاتی ایجاد کرده است. با این حال، باشگاه همچنان درآمد مستقلی از فعالیت ورزشی خود ندارد.

محدودیت‌های رسانه‌ای و زیرساختی در ورزش بانوان

مدیر تیم بسکتبال بانوان باتسام مشهد با اشاره به اینکه یکی از موانع درآمدزایی در ورزش بانوان، محدودیت در دسترسی به مخاطب و ظرفیت‌های تبلیغاتی است، تشریح کرد: در برخی شهرها، از جمله تهران و آبادان، آقایان امکان حضور در سالن برای تماشای مسابقات بانوان را دارند. در مشهد چنین امکانی وجود ندارد و مسابقات نیز پخش تلویزیونی گسترده‌ای ندارد. در حال حاضر پخش مسابقات صرفا از طریق یک پلتفرم انجام می‌شود و امکان پخش آن‌ها از شبکه استانی نیز وجود ندارد.

توکلی با تاکید بر اینکه مهم‌ترین مانع جذب سرمایه‌گذار در ورزش مشهد نبود حمایت از باشگاه‌ها است، گفت: «وقتی مسئولان استانی حمایتی از تیم‌ها نداشته باشند، سرمایه‌گذار نیز انگیزه‌ای برای ورود به این حوزه پیدا نمی‌کند». وی با اشاره به نبود درآمد حاصل از حق پخش تلویزیونی و حمایت‌های مالی مشخص افزود: باشگاه برای تأمین هزینه‌های بازیکنان و اسکان آن‌ها نیز با دشواری‌هایی مواجه است، اما با پیگیری و رایزنی امکان اسکان بازیکنان در یک اقامتگاه با هزینه کمتر فراهم شد.

وی با بیان اینکه اختصاص زمین و ایجاد زیرساخت اختصاصی برای باشگاه‌های خصوصی از راهکارهای حمایت از این مجموعه‌ها است، اظهار کرد: اگر حمایت‌هایی صورت بگیرد که بخش خصوصی بتواند زمین یا فضای ورزشی در اختیار داشته باشد، علاوه بر تأمین نیازهای تمرینی و مسابقاتی تیم خود، می‌تواند از طریق برگزاری مسابقات و ارائه خدمات ورزشی نیز درآمد کسب کند.

درآمدهای باشگاه پاسخگوی هزینه‌ها نیست

تجربه باشگاه بازرگانی دائم‌پناه مشهد در رشته فوتسال نیز نشان می‌دهد تأمین هزینه‌ها از منابع شخصی مالکان همچنان یکی از الگوهای اصلی فعالیت باشگاه‌های خصوصی در خراسان رضوی است.

رضا سالار، مدیرعامل باشگاه بازرگانی دائم‌پناه با بیان اینکه بخش خصوصی طی چهار دهه گذشته بار اصلی ورزش خراسان رضوی را بر دوش داشته است، اظهار کرد: باشگاه‌داری در ایران را می‌توان به سه بخش خصوصی، خصولتی و دولتی تقسیم کرد. در بخش خصوصی، اشخاص یا شرکت‌ها با منابع شخصی خود هزینه‌ها را تأمین می‌کنند، در حالی که مجموعه‌های خصولتی و دولتی از ظرفیت مالی شرکت‌ها و دستگاه‌های وابسته برخوردارند.

وی با اشاره به اینکه ورزش در شرایط فعلی به‌خودی‌خود درآمدزایی قابل اتکایی ندارد، افزود: نبود حق پخش تلویزیونی به‌عنوان یکی از منابع اصلی درآمد باشگاه‌ها، ضعف نظام اسپانسرینگ و محدود بودن درآمد حاصل از فروش بازیکن، تأمین هزینه‌های باشگاه‌داری را دشوار کرده است.

مدیرعامل باشگاه بازرگانی دائم‌پناه با بیان اینکه این مجموعه کاملا خصوصی و بدون وابستگی دولتی فعالیت می‌کند، تأکید کرد: رقابت در چنین شرایطی دشوار است، زیرا در لیگ برتر فوتسال تنها چهار تیم مانند بازرگانی دائم‌پناه کاملا خصوصی هستند و بسیاری از تیم‌ها از حمایت شرکت‌های نفتی، فولادی یا شهرداری‌ها برخوردارند.

سالار درباره تامین منابع مالی این باشگاه گفت: بخش عمده هزینه‌ها از منابع شخصی تأمین می‌شود. شهرداری تاکنون حمایت‌هایی به شکل غیرنقدی و خدماتی داشته که مجموع آن می‌تواند حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بودجه را پوشش دهد. همچنین با استفاده از ظرفیت پخش زنده مسابقات و فعالیت رسانه‌ای باشگاه، چند حامی مالی کوچک جذب شده که حدود ۱۰ درصد منابع مورد نیاز را تأمین می‌کنند؛ با این حال، این درآمدها پاسخگوی هزینه‌های باشگاه نیست.

وی با اشاره به اینکه فروش بلیت مسابقات فوتسال منبع درآمد قابل اتکایی نیست، بیان کرد: تجربه دریافت بهای بلیت برای برخی تیم‌ها در گذشته با اعتراض تماشاگران مواجه شد و در حال حاضر این شیوه با دشواری‌هایی همراه است.

وی درباره رده‌های پایه گفت: تشکیل تیم در رده‌های نونهالان، نوجوانان، جوانان و امید در بلندمدت به بازیکن‌سازی و تأمین بازیکن مورد نیاز تیم بزرگسالان کمک می‌کند، اما در ابتدای کار هزینه سنگینی دارد و ورود به رده‌های پایه می‌تواند حدود ۵۰ درصد به بودجه باشگاه اضافه کند. با وجود استعدادهای فراوان در خراسان رضوی، توان مالی لازم برای پذیرش این هزینه‌ها وجود ندارد، زیرا هزینه سفر، بلیت و اسکان بازیکنان در رده‌های پایه با بازیکنان تیم بزرگسالان تفاوت چندانی ندارد.

سالار با بیان اینکه مهم‌ترین مانع جذب و ماندگاری سرمایه‌گذاران نبود حمایت کافی از سوی بخش‌های دولتی و حاکمیتی است، تصریح کرد: در برخی استان‌ها برای حمایت از سرمایه‌گذاران ورزشی، تخفیف‌های مالیاتی و خدماتی در نظر گرفته می‌شود، اما این رویکرد در خراسان رضوی به اندازه کافی مشاهده نمی‌شود. وی افزود: «ما حتی نمی‌توانیم با اطمینان برای سال آینده برنامه‌ریزی کنیم، چه برسد به اینکه یک برنامه پنج‌ساله داشته باشیم».

صنعت و ورزش؛ طرفینی که زبان مشترک ندارند

سیدمرتضی عظیم‌زاده، رئیس انجمن صنعت ورزش خراسان رضوی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود ظرفیت‌های اقتصادی و صنعتی استان، ارتباط میان بنگاه‌های اقتصادی و باشگاه‌ها به قراردادهای پایدار منجر نشده است، اظهار کرد: یکی از دلایل این مسئله، شکل نگرفتن ساختار حرفه‌ای در هیأت‌ها و باشگاه‌های ورزشی است. فعالان اقتصادی مسیرهای حرفه‌ای فعالیت اقتصادی را می‌شناسند، اما زمانی که با هیأت یا باشگاهی مواجه می‌شوند که ساختار و نگاه کسب‌وکارمحور ندارد، نمی‌توانند همکاری مؤثری شکل دهند.

وی با بیان اینکه هیأت‌های ورزشی همچنان به منابع درآمدی دولتی و حاکمیتی وابسته‌اند و در کنار آن نیم‌نگاهی به حمایت بخش خصوصی دارند، تصریح کرد: به دلیل فراهم نبودن زیرساخت‌های لازم، همکاری میان صنعت و ورزش معمولا پس از مدتی به پایان می‌رسد و صنعتگر از ادامه حمایت منصرف می‌شود.

عظیم‌زاده با اشاره به نبود زیرساخت‌های انسانی و حرفه‌ای در برخی هیأت‌ها و باشگاه‌ها تأکید کرد: وقتی مجموعه ورزشی نتواند ظرفیت‌ها و فعالیت‌های خود را به‌درستی به حامی مالی معرفی کند و برای او ارزش و بازدهی مشخصی ایجاد کند، انگیزه ادامه همکاری از بین می‌رود.

وی با بیان اینکه بخشی از حمایت‌های موجود از ورزش به شکل دستوری انجام می‌شود، اظهار کرد: گاهی یک مجموعه صنعتی به دلیل درخواست یا دستور دستگاهی از یک تیم حمایت می‌کند یا منابعی از سوی شهرداری و با تصمیم شورای شهر به ورزش قهرمانی اختصاص می‌یابد؛ اما چنین حمایت‌هایی نمی‌تواند مبنای پایداری برای تأمین مالی ورزش باشد.

رئیس انجمن صنعت ورزش خراسان رضوی ادامه داد: اگر حمایت‌ها به‌صورت حرفه‌ای و پایدار انجام نشود، حامی نمی‌تواند بهره‌برداری مناسبی از این همکاری برای برندسازی خود داشته باشد و تجربه ناموفق یک صنعتگر می‌تواند بر نگاه سایر فعالان همان صنف تأثیر بگذارد و تمایل آن‌ها را برای ورود به این حوزه کاهش دهد.

وی با تأکید بر ضرورت آشنایی فعالان ورزشی با بازاریابی ورزشی و بازاریابی از طریق ورزش گفت: ورزش هنوز به‌درستی به بازار اقتصادی معرفی نشده است. برگزاری تورهای صنعتی و بازدیدهای متقابل میان هیأت‌های ورزشی و بنگاه‌های اقتصادی می‌تواند زمینه آشنایی فعالان صنعت با رشته‌ها و ظرفیت‌های ورزشی را فراهم کند.

عظیم‌زاده درباره مهم‌ترین موانع جذب سرمایه‌گذار گفت: یکی از مهم‌ترین موانع، نبود اعتماد کافی میان سرمایه‌گذار و ورزش است و رویکرد حرفه‌ای و قراردادهای شفاف در این همکاری‌ها به‌درستی شکل نگرفته است. وی تأکید کرد اداره‌کل ورزش و جوانان خراسان رضوی می‌تواند با استفاده از ابزارهای نظارتی و حمایتی خود، هیأت‌ها را به سمت آموزش و ایجاد ساختار حرفه‌ای هدایت کند.

واگذاری زمین و تسهیلات؛ راهکار اداره‌کل ورزش برای حمایت

امیررضا زارعی، مدیرکل ورزش و جوانان خراسان رضوی معتقد است فعالیت گسترده باشگاه‌های خصوصی نشان‌دهنده وجود ظرفیت اقتصادی در این حوزه است. وی اظهار کرد: ورزش در میان مردم به یک فرهنگ تبدیل شده و افزایش هزینه‌های پزشکی و درمانی نیز در توجه بیشتر مردم به فعالیت‌های ورزشی مؤثر بوده است.

وی با اشاره به فعالیت حدود ۲۰۰۰ باشگاه خصوصی در مشهد افزود: ادامه فعالیت و حتی توسعه شعب یک مجموعه ورزشی نشان‌دهنده وجود توجیه اقتصادی برای سرمایه‌گذاری در این حوزه است.

مدیرکل ورزش و جوانان خراسان رضوی با بیان اینکه دولت نیز از بخش خصوصی حمایت‌هایی انجام می‌دهد، اظهار کرد: بخشی از این حمایت‌ها در قالب تسهیلات حوزه اشتغال و تجهیز اماکن ورزشی ارائه می‌شود. با این حال، بخش خصوصی نیز باید با برنامه‌ریزی مناسب و ارائه خدمات مطلوب، زمینه استقبال و همراهی مردم را فراهم کند.

زارعی درباره وضعیت تأمین منابع مالی هیأت‌های ورزشی گفت: هیأت‌ها مکلف شده‌اند برنامه ورزشی و قهرمانی یک‌ساله خود را ارائه کنند و مشخص کنند هزینه‌هایشان چقدر است و چه میزان منابع مالی در اختیار دارند. بخشی از منابع از سوی اداره‌کل و فدراسیون‌ها تأمین می‌شود، اما سهم عمده هزینه‌ها بر عهده خود هیأت‌هاست و باید برای درآمدزایی و جذب حامی مالی برنامه داشته باشند.

وی با اشاره به تفاوت ظرفیت درآمدزایی هیأت‌ها بیان کرد: برخی هیأت‌ها مانند رشته‌های رزمی از طریق برگزاری مسابقات و دریافت ورودی درآمد کسب می‌کنند و برخی دیگر نیز از محل فعالیت‌های آموزشی منابع مالی دارند. اداره‌کل نیز مؤظف است از هیأت‌هایی که امکان و محل مشخصی برای درآمدزایی ندارند حمایت کند، اما این به معنای تأمین تمام هزینه‌های هیأت‌ها از سوی اداره‌کل نیست.