ممنوعیت واردات لوازم آرایشی و ورود محصولات تقلبی پاکستانی

یک کرم با نام تجاری مشهور، بسته‌بندی براق و قیمتی چندصد هزار تومانی در ویترین فروشگاه قرار دارد. روی جعبه نام یک برند بین‌المللی دیده می‌شود و ظاهر محصول هم به نمونه اصلی شباهت دارد، اما پشت این بسته‌بندی ممکن است کارگاهی غیرمجاز در پاکستان قرار داشته باشد؛ جایی که محصولاتی با نام برندهای شناخته‌شده تولید می‌شوند، بی‌آنکه کارخانه اصلی از وجودشان خبر داشته باشد.

این تصویر بخشی از واقعیت بازار آرایشی و بهداشتی ایران است. پیش از این یکی از مدیران سازمان غذا و دارو از تولید زیرزمینی محصولات دارای برندهای خارجی در پاکستان و ورود آنها به بازار ایران خبر داد. این هشدار، پرونده تصمیمی را دوباره به جریان می‌اندازد که از بهار ۱۳۹۸ واردات رسمی بخش بزرگی از محصولات آرایشی و بهداشتی را متوقف کرد.

توقف واردات از بهار ۱۳۹۸

مسئله از جایی آغاز شد که دولت برای مدیریت منابع ارزی و حمایت از تولید داخل، مسیر ورود رسمی این کالاها را بست. تقاضای مصرف‌کنندگان اما با یک بخشنامه از میان نرفت. مشتری همچنان کرم مراقبت پوست، ضدآفتاب، شامپو، رنگ مو و لوازم آرایش برندهای خارجی می‌خواست. در چنین بازاری، محدود شدن عرضه رسمی به معنای پایان حضور کالای خارجی نبود. مسیر تأمین تغییر کرد و شبکه‌های قاچاق، واردات مسافری و عرضه محصولات تقلبی فرصت بیشتری برای فعالیت پیدا کردند.

رد تصمیم ممنوعیت واردات را می‌توان در مکاتبات رسمی همان سال دنبال کرد. بر اساس نامه‌ها و توضیحاتی که در سال ۱۳۹۸ منتشر شد، واردات رسمی محصولات آرایشی و بهداشتی از ابتدای اردیبهشت آن سال متوقف شد. این محدودیت در پی قرار گرفتن گروهی از کالاها در اولویت چهارم ارزی و تغییر مقررات واردات اعمال شد. اتاق بازرگانی تهران نیز در نامه‌ای به معاون اول وقت رئیس‌جمهور، تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ را زمان توقف واردات رسمی این محصولات اعلام کرد.

انجمن واردکنندگان فرآورده‌های بهداشتی، آرایشی و عطریات در همان مقطع نسبت به پیامدهای تصمیم هشدار داد. برآورد این انجمن از ارزش واردات محصولات آرایشی و بهداشتی در سال ۱۳۹۷ حدود ۱۰۸ میلیون یورو بود. نمایندگان صنفی همچنین از تعطیلی صدها بنگاه تجاری و بیکاری شمار زیادی از شاغلان این حوزه سخن گفتند. این ارقام، برآورد تشکل صنفی است و برای سنجش دقیق آثار اشتغال و تعطیلی بنگاه‌ها به داده‌های مستقل نیاز دارد.

در سال‌های بعد، تولید داخلی بخشی از بازار را در اختیار گرفت. کارخانه‌های ایرانی در حوزه شوینده‌ها، محصولات مراقبت پوست، شامپو و برخی اقلام آرایشی ظرفیت‌های تازه‌ای ایجاد کردند. این روند برای اشتغال و توسعه صنعتی اهمیت داشت، اما تفاوت کیفیت، تنوع برندها، عادت مصرف‌کنندگان و نیاز به برخی محصولات تخصصی، تقاضای خارجی را زنده نگه داشت. به همین دلیل، ممنوعیت واردات به حذف تقاضا منجر نشد و بخش قابل توجهی از آن به مسیرهای غیررسمی انتقال یافت.

بازار غیررسمی و هشدار درباره پاکستان

آمار دقیقی از حجم واقعی قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی وجود ندارد، زیرا کالایی که از مسیر غیررسمی وارد می‌شود، در آمار گمرکی ثبت نمی‌شود. با این حال، رئیس انجمن واردکنندگان در سال ۱۴۰۲ ارزش قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی را حدود دو تا دو‌ونیم میلیارد دلار برآورد کرد. این رقم را باید برآورد صنفی دانست، اما نشان می‌دهد بازار غیررسمی در این حوزه ابعاد قابل توجهی پیدا کرده است.

قاچاقچیان با استفاده از مسیرهای مختلف، از ورود سازمان‌یافته کالا تا حمل مسافری و بسته‌های کوچک، این تقاضا را پاسخ می‌دهند. با این حال، همه کالای قاچاق تقلبی نیست. ممکن است محصولی اصل باشد که بدون تشریفات قانونی وارد کشور شده باشد. در مقابل، محصول تقلبی از ابتدا در کارخانه‌ای غیرمرتبط تولید شده و نام و نشان یک برند معتبر را به خود گرفته است.

حامد عبدی، رئیس اداره پیشگیری و مقابله با قاچاق فرآورده‌های سلامت در اداره‌کل بازرسی سازمان غذا و دارو، در تیرماه ۱۴۰۳ از تولید محصولات آرایشی و بهداشتی با نام برندهای خارجی در کارگاه‌های غیرمجاز پاکستان خبر داد. بر اساس توضیحات او، بخشی از محصولات خارجی موجود در بازار ایران، در چنین کارگاه‌هایی تولید می‌شوند و با ظاهر و نام برندهای مشهور به فروش می‌رسند.

خطرات جیوه و ترکیبات دارویی پنهان

تولیدکننده غیرمجاز ممکن است از مواد اولیه نامشخص استفاده کند، فرمولاسیون محصول را تغییر دهد، شرایط بهداشتی تولید را رعایت نکند و اطلاعات نادرستی درباره ترکیبات و مبدأ کالا روی بسته‌بندی درج کند. در یک کارخانه معتبر، فرمول تولید، مواد اولیه، شرایط نگهداری و کنترل کیفیت در چارچوب مشخصی قرار دارد، اما در یک کارگاه زیرزمینی، مصرف‌کننده از هیچ‌یک از این تضمین‌ها برخوردار نیست.

پاکستان در سال‌های گذشته با مسئله تولید و عرضه محصولات آرایشی غیرمجاز، به‌ویژه کرم‌های روشن‌کننده پوست، روبه‌رو بوده است. یکی از خطرناک‌ترین مواد شناسایی‌شده در برخی کرم‌های روشن‌کننده پوست، جیوه است که ممکن است برای کاهش رنگدانه‌های پوست به محصول اضافه شود. در یک بررسی درباره محصولات عرضه‌شده در پاکستان، ۵۹ نمونه از کرم‌های محلی و خارجی آزمایش شده بود و نتایج نشان می‌داد در ۵۶ نمونه، میزان جیوه از حد مجاز یک قسمت در میلیون بیشتر بوده است.

خطر دیگر به استفاده از داروهای کورتونی در کرم‌های روشن‌کننده و مراقبت پوست مربوط می‌شود. ترکیباتی مانند بتامتازون و دگزامتازون داروهایی با کاربرد پزشکی مشخص هستند و مصرف آنها باید زیر نظر پزشک انجام شود. هیدروکینون نیز که برای درمان برخی اختلالات رنگدانه‌ای کاربرد دارد، در صورت مصرف با غلظت نامناسب یا برای مدت طولانی می‌تواند عوارض پوستی ایجاد کند.

در اکتبر ۲۰۲۵، کمیسیون رقابت پاکستان اعلام کرد بررسی‌های این نهاد وجود مقادیر خطرناک جیوه در تعدادی از کرم‌های روشن‌کننده پوست عرضه‌شده در بازار و فروشگاه‌های اینترنتی را نشان داده است. مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره ده برند رایج در بازار لاهور نیز وجود ترکیبات دارویی و فلزات سنگین را در برخی نمونه‌ها گزارش کرد و در تعدادی از کرم‌ها ترکیبات کورتونی شناسایی شد که نام آنها در فهرست مواد تشکیل‌دهنده درج نشده بود. با این حال، تعمیم نتایج آزمایش‌های انجام‌شده در پاکستان به تمام کالاهای موجود در ایران نیازمند بررسی نمونه‌های بازار داخلی است.

در بازار رسمی، محصول وارداتی از مسیر ثبت سفارش، گمرک، ضوابط سازمان غذا و دارو و کنترل‌های مربوط به اصالت و سلامت عبور می‌کند. در بازار قاچاق، بسیاری از این حلقه‌ها حذف می‌شوند و خریدار برای تشخیص اصالت به ظاهر محصول، تبلیغ فروشنده یا قیمت آن تکیه می‌کند؛ معیارهایی که به‌سادگی قابل فریب هستند.