کتاب و متن، محصول تعامل قدرت، اقتصاد و جامعهاند
عضو هیات علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی در تحلیلی درباره جامعهپذیری متون تاکید کرد متن پدیدهای بکر متکی به نبوغ نویسنده نیست، بلکه در میدانهای قدرت و سرمایهگذاری مهندسی و مصرف میشود.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، متن، آنگونه که در فرهنگ امروز تحقق مییابد، پدیدهای بکر و خالص نیست و تنها به «نبوغ نویسنده» تکیه ندارد. ایدئالگرایی تا حدی ما را به بیراهه برده است، زیرا متن شیئی مادی است که در میدانهای قدرت و سرمایهگذاری زاده و مهندسی میشود و به مصرف میرسد.
توجه به جامعهپذیری متون چیزی نیست جز توجه به این واقعیت که «اثر» در زنجیرهای از وساطتها، فیلترها و مهندسیها فرو میرود و هویتش در هر گام دگرگون میشود. به گزارش ایرنا، مکگان در فصل پنجم تاریخ کتاب به سرویراستاری فینکلشتاین و مککلری جامعهپذیری متون را شرح و بسط داده و با تکیه بر اندیشه او و دیگر متفکران این حوزه میتوان دستکم پنج مرحله برای جامعهپذیری متون برشمرد.
آفرینش؛ نخستین حلقه انقیاد اجتماعی
مرحله آفرینش در سنت رمانتیک اوج آزادی فردی شمرده میشود ولی در واقع نخستین حلقه زنجیر انقیاد اجتماعی است. نویسنده خالقی مستقل از زبان، مخاطب، ساختار، نهاد و سازوکارهای تولید گفتار در یک جامعه معین نیست. او عاملی مقید است و زبان، ژانر و نیتش را شبکهای از پیش موجود از بینامتنیتها، گفتارها و انتظارات نهادی تعیین میکند.
او ناچار است در چارچوب یک میدان فرهنگی خاص به تعبیر بوردیو و با برچسبهای گفتاریای که به او خورده عمل کند. از این رو سرمایه فرهنگی شامل مدرک، اعتبار و دایره نخبگان و تصویری که دیگران از نویسنده دارند، گاه از استعداد ناب او مهمتر میشود. افزون بر این، او برای مخاطبی فرضی مینویسد و افق انتظارات این مخاطب، ساختار اثر را از پیش محدود میکند. بنابراین سخن گفتن از «نیت نویسنده» اندکی جاهطلبانه است، چون متن از همان لحظه نخست محصولی اجتماعی است که قیدهای زبان، جامعه و تاریخ آن را مهندسی کردهاند.
ورود به صنعت نشر؛ از اثر به کالای فرهنگی
در مرحله دوم، متن از قلم نویسنده رها میشود ولی به جای اینکه به هوای آزاد برسد و در دسترس مخاطب قرار گیرد به خط تولید صنعت نشر وارد میشود و از لحظه ورود به خط تولید نشر، استقلال مادی و معنایی متن قربانی ملاحظات تجاری و سیاسی میشود.
نهاد نشر ماشین دروازهبانی است و اصحاب نشر از جمله ویراستار، ناشر و ممیز عموما انگیزههایی فراتر از «خدمت به علم، فرهنگ، ادب و هنر» دارند و آنها هستند که تصمیم میگیرند چه چیزی حذف شود، چه چیزی پنهان بماند و چه چیزی برجسته گردد. پاراگرافها و حتی فصلهایی که با سیاست نشر یا اقتصاد بازار سازگار نیست زیر تیغ حذف میرود.
همچنین شکل مادی کتاب، از نوع کاغذ و فونت تا قیمتگذاری و ظاهر اولیه شامل جلد، مقدمه و پشتجلد، علاوه بر آرایش متن، موقعیت اجتماعی و مرجعیت آن را از پیش تعیین میکند. متن در این مرحله میرود که از «اثر» به «کالای فرهنگی» تبدیل شود، کالایی که برای فروش به طبقهای اجتماعی، یعنی طبقه متوسط تحصیلکرده شهری، تولید شده است.
توزیع؛ دستور کار اجتماعی درباره دسترسی و معنا
مرحله سوم، یعنی توزیع، انتقال فیزیکی صرف نیست و نوعی دستور کار اجتماعی درباره دسترسی و معناست و چنانکه مکگان به روشنی نشان میدهد، «توزیع، خود معناست». نحوه توزیع، ارزش متن را مشخص میکند به طوری که برای مثال کتابی که در ویترین کتابفروشیهای نخبهگرا به نمایش درمیآید، بیدرنگ اقتدار نهادی مییابد و همان متن اگر در بازار زیرزمینی یا کانالهای تلگرامی دستبهدست شود، معنای مقاومت یا دانش غیررسمی پیدا میکند.
اقتصاد نشر و جغرافیای دسترسی فیلترهایی قدرتمندند که معنای آثار را دستخوش تغییر در خوانش میکنند. برای مثال کتابی که فقط در پایتخت و مراکز بزرگ توزیع شود، بخش عظیمی از جامعه را بهطور ضمنی از دایره خوانندگان بیرون میگذارد و کتابی هم که فقط به شهرستانها برسد، در نظر نخبگان و اهالی شبکه قدرت ـ دانش بیاهمیت جلوه میکند. این سانسور ضمنی به روش توزیع جغرافیایی نوعی کنشی سیاسی است که ملاحظات گوناگون اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن را شکل میدهند تا دامنه تاثیر متن را فعالانه محدود کنند.
خوانش و ماندگاری؛ از تولید معنا تا حافظه فرهنگی
متن پس از گذر از فیلترهای تولید و توزیع، در گام چهارم به دست خواننده میرسد و در این مرحله آخرین خیال متصل، یعنی «تمرکز معنا در نیت نویسنده»، به هم میریزد. اکنون باور غالب آن است که معنا در لحظه خوانش زاده میشود و خوانندگان فعالانه تولیدکنندگان معنایند و متن را در چارچوب جوامع تفسیری خود رمزگشایی میکنند و لذا روحانی، روشنفکر، دانشآموز و زبانشناس هر یک بر پایه قواعد خوانش و ایدئولوژی گروه خود متن را مصرف میکنند. پس میتوان گفت که متن مکتوب ماده خامی است که جوامع اجتماعی ـ ایدئولوژیک برای تولید معنای خود از آن بهره میگیرند و میتوان ادعا کرد که تفسیرهای متعدد انحراف از متن نیستند و حیات فعال و سیاسی آن را در جامعه نشان میدهند.
دوام متن و ورود آن به حافظه فرهنگی جامعه، نهاییترین و شاید مناقشهبرانگیزترین مرحله جامعهپذیری است. از منظر جامعهپذیری متون، ماندگاری متن لزوما به «ارزش ذاتی» و «غنای محتوایی» آن وابسته نیست یعنی لزوما ارزش خود آن نوشته نیست که آن را ماندگار میکند. ماندگاری متن به خصوص در جوامع مدرن امروزی که شیوه تولید متن به واسطه گسترش بسترهای تعاملی متعدد تکنولوژیک از عاملیت انسانی عبور کرده و میتواند مستقل از آن نیز تولید شود، تا حدود زیادی حاصل انتخاب مکرر نهادها و سرمایهگذاری اجتماعی دوباره است.
هر چاپ جدید، هر ترجمه، هر اقتباس سینمایی و هر ارجاع آکادمیک، علاوه بر بازنشر بازآفرینی معنایی و تثبیت اقتدار هم هست بدین معنا که وقتی اثری به دلایل مختلف در قالب نسخههای منقح و متمایز رسما بازنشر میشود یا مورد استناد قرار میگیرد، مشروعیت و مرجعیت تاریخی مییابد و از مرگ نجات پیدا میکند. بنابراین متونی که میمانند آن متونیاند که در بازی قدرت، اقتصاد و ایدئولوژی نهادها و جوامع تفسیری، بهتر از دیگران توانستهاند جایگاهی دائمی برای خود دست و پا کنند.
منبع: www.irna.ir

افتتاح کتابخانه فرشتگان میناب؛ نخستین کتابخانه هوشمند فارس






