دندانها چگونه با سبک زندگی جانداران سازگار شدهاند؟
شکل، اندازه و تعداد دندانهای حیوانات ارتباط مستقیمی با رژیم غذایی و شیوه زندگی آنها دارد؛ از دندانهای تیز کوسه برای بریدن طعمه تا دندانهای پهن گاو برای آسیاب کردن گیاهان.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، دندانها فقط ابزاری برای جویدن غذا نیستند؛ آنها بخشی از سازوکار بقای حیوانات به شمار میروند و شکل، اندازه و تعدادشان ارتباط مستقیمی با رژیم غذایی و شیوه زندگی هر گونه دارد؛ به گزارش عصر ایران از دندانهای تیز کوسه برای گرفتن و بریدن طعمه گرفته تا دندانهای پهن گاو برای آسیاب کردن گیاهان، طبیعت برای هر حیوان ساختاری متناسب با نیازهایش به وجود آورده است.
برخی حیوانات مانند کوسهها در طول زندگی بارها دندانهای خود را جایگزین میکنند، در حالی که دندانهای خرگوش به طور مداوم رشد میکنند تا ساییدگی ناشی از جویدن گیاهان را جبران کنند. فیلها نیز با وجود تعداد نسبتا محدود دندانها، آروارههایی مجهز به دندانهای آسیای بسیار بزرگ دارند که برای خرد کردن حجم زیادی از پوشش گیاهی طراحی شدهاند.
اما هر حیوان چند دندان دارد و این دندانها چه ویژگیهایی دارند؟
دندان انسان، سگ، گربه و شیر
انسان بالغ به طور معمول ۳۲ دندان دائمی دارد که چهار عدد از آنها دندان عقل هستند. این دندانها شامل پیشینها، نیشها، آسیای کوچک و آسیای بزرگ میشوند. دندانهای پیشین برای بریدن غذا، نیشها برای پاره کردن و دندانهای آسیایی برای خرد کردن و آسیاب کردن مواد غذایی استفاده میشوند. البته همه افراد هر چهار دندان عقل را ندارند یا ممکن است این دندانها هرگز به طور کامل از لثه خارج نشوند.
سگهای بالغ معمولا ۴۲ دندان دائمی دارند. دندانهای نیش بلند و قدرتمند آنها برای گرفتن و نگه داشتن غذا و دندانهای آسیای مخصوص گوشتخواری برای بریدن و خرد کردن قطعات غذایی کاربرد دارند. این ساختار دندانی با وجود اهلی شدن سگها همچنان ویژگیهای اجدادی آنها به عنوان گوشتخواران را حفظ کرده است.
گربه بالغ ۳۰ دندان دائمی دارد که برای شکار و تغذیه از گوشت سازگار شدهاند. دندانهای نیش بلند و تیز به گربه کمک میکنند طعمه را بگیرد و گازهای عمیقی وارد کند. دندانهای دیگر نیز برای بریدن گوشت و جدا کردن قطعات غذا به کار میروند. گربهها برخلاف انسان توانایی چندانی برای آسیاب کردن غذا ندارند و بیشتر از دندانهای خود برای بریدن و خرد کردن آن استفاده میکنند.
شیرها نیز مانند گربههای خانگی ۳۰ دندان دارند، اما اندازه و قدرت فک آنها بسیار بیشتر است. دندانهای نیش بزرگ این شکارچیان برای گرفتن طعمه و وارد کردن گازهای قدرتمند استفاده میشوند. دندانهای آسیای آنها نیز ساختاری شبیه تیغه دارند که به بریدن گوشت کمک میکند.
دندان اسب، گاو و فیل
تعداد دندانهای اسب به جنسیت و ویژگیهای فردی آن بستگی دارد. مادیانها معمولا دندانهای کمتری دارند، زیرا دندانهای نیش در آنها اغلب وجود ندارند یا بسیار کوچک هستند. در مقابل، نریانها معمولا این دندانها را دارند. دندانهای آسیای اسب پهن و دارای سطوح نسبتا زبر هستند تا بتوانند علوفه و گیاهان سخت را به خوبی آسیاب کنند.
گاو بالغ ۳۲ دندان دارد که بیشتر آنها برای جویدن و آسیاب کردن گیاهان استفاده میشوند. یکی از ویژگیهای جالب دهان گاو، نبود دندانهای پیشین در فک بالایی است. به جای آنها، یک پد دندانی سخت و مقاوم وجود دارد که گاو با کمک آن و دندانهای پیشین فک پایین، علفها را میگیرد و جدا میکند. دندانهای آسیای پهن نیز وظیفه خرد کردن و آسیاب کردن مواد گیاهی را بر عهده دارند.
ساختار دندانی فیل با بسیاری از پستانداران تفاوت دارد. این حیوان در مجموع ۲۶ دندان در فرمول دندانی خود دارد که شامل دو عاج و ۲۴ دندان آسیای کوچک و بزرگ میشود. عاجها در واقع دندانهای پیشین بالایی تغییرشکل یافته هستند و برای دفاع، کندن زمین و جا به جایی اشیا کاربرد دارند.
نکته جالب این است که فیل برخلاف انسان همه دندانهای آسیای خود را هم زمان در دهان ندارد. دندانهای آسیاب آن به تدریج و در چند مرحله جایگزین میشوند و هر دندان جدید از عقب فک به سمت جلو حرکت میکند. این سازوکار به فیل اجازه میدهد در طول عمر خود حجم زیادی از گیاهان و علوفه را بجود.
دندان کروکودیل، خرگوش و کوسه
کروکودیلها بسته به گونه، معمولا حدود ۶۰ تا ۷۰ دندان دارند. دندانهای مخروطی و تیز آنها برای گرفتن و نگه داشتن طعمه طراحی شدهاند. این خزندگان برخلاف پستانداران نمیتوانند غذا را به خوبی بجوند و بیشتر از آرواره قدرتمند خود برای گرفتن و پاره کردن طعمه استفاده میکنند. یکی از ویژگیهای شگفتانگیز آنها توانایی جایگزین کردن دندانهای از دست رفته با دندانهای جدید در طول زندگی است.
خرگوش بالغ ۲۸ دندان دارد که برای جویدن گیاهان و مواد غذایی فیبردار سازگار شدهاند. دندانهای پیشین این حیوان به طور مداوم رشد میکنند و به دلیل جویدن مداوم علوفه و مواد گیاهی، به تدریج ساییده میشوند. این رشد دائمی مانع از کوتاه شدن بیش از حد دندانها میشود. نکته جالب اینکه دندانهای آسیای خرگوش نیز برخلاف بسیاری از پستانداران، رشد مداوم دارند.
تعداد دندانهای کوسهها به گونه آنها بستگی دارد. بسیاری از گونهها بین ۵۰ تا ۳۰۰ دندان فعال یا در حال جایگزینی در فک خود دارند، اما بعضی گونهها مانند کوسه نهنگ میتوانند هزاران دندان کوچک داشته باشند. به عنوان نمونه، کوسه سفید بزرگ حدود ۳۰۰ دندان در ردیفهای مختلف فک خود دارد.
ویژگی شگفتانگیز کوسهها توانایی جایگزینی مداوم دندانهاست. دندانهای جدید در ردیفهای عقب رشد میکنند و به تدریج جای دندانهای فرسوده یا از دست رفته را میگیرند. برخی کوسهها در طول عمر خود دهها هزار دندان تولید و جایگزین میکنند.
تفاوت دندانها در گونههای مختلف نتیجه میلیونها سال سازگاری تکاملی با محیط و شیوه تغذیه است. حیوانات گوشتخوار معمولا دندانهای نیش بلند و دندانهای برنده دارند، در حالی که گیاهخواران به دندانهای آسیای پهن و مقاوم برای آسیاب کردن مواد گیاهی نیاز دارند.
در برخی گونهها نیز سازوکارهای ویژهای برای مقابله با فرسایش دندانها شکل گرفته است. رشد مداوم دندان در خرگوش و جایگزینی پیوسته آنها در کوسه و کروکودیل، دو نمونه متفاوت از این سازگاریها هستند.
تعداد دندانها به تنهایی نشاندهنده قدرت یا توانایی یک حیوان نیست؛ بلکه شکل، ساختار، نحوه قرارگیری و عملکرد آنها اهمیت بیشتری دارد. دندانهای هر گونه بخشی از راهبرد تکاملی آن برای تغذیه، شکار و ادامه حیات هستند.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور
منبع: www.asriran.com

پیشنهاد تشکیل شورای ارتقا و تحول علوم پایه و بنیادی






