زندگی همایون صنعتی‌زاده؛ از انتشارات فرانکلین تا لاله‌زار

به گزارش عصر ایران، همایون صنعتی‌زاده متولد ۱۳۰۴ و درگذشته به سال ۱۳۸۸ بود. پدرش عبدالحسین خان از اولین رمان‌نویسان ایران بود و مجمع دیوانگان مشهورترین کتاب او معرفی شده است. همایون صنعتی‌زاده نزدیک به ۳۰ سال پس از بازگشت از تهران به کرمان، در کوه‌های لاله‌زار اطراف شهر بردسیر به کشاورزی مشغول شد.

روایت خبر با تلفنی آغاز می‌شود که خبر درگذشت شهین‌دخت خانم، همسر همایون خان، در یک تصادف را به او می‌دهد. پس از آن، مرور خاطرات او از مادرش قمرتاج خانم، همسرش و سال‌های فعالیتش بیان می‌شود.

تاسیس شعبه انتشارات فرانکلین در دهه ۱۳۳۰

همایون صنعتی‌زاده در دهه ۱۳۳۰ شعبه انتشارات فرانکلین را در ایران تاسیس کرد. در این موسسه برای اولین بار ویراستاری به شکلی حرفه‌ای پیاده‌سازی شد؛ جایی که بزرگانی مثل منوچهر انور و ابوالحسن نجفی و دکتر مجتبایی چراغش را روشن کردند و نگاه داشتند.

بعدها سازمان کتاب‌های جیبی هم به آن اضافه شد. در متن آمده است که شاید بتوان فرانکلین را در کنار انتشارات امیرکبیر در دوره عبدالرحیم خان جعفری یکه‌تازان قافله نشر کتاب دانست؛ دوره‌ای که با برقراری نوعی نظم مالی و حرفه‌ای، چاپ و نشر کتاب در مقیاسی وسیع شکل حرفه‌ای پیدا کرد.

از خاطرات کودکی او تماشای پنهانی مادرش قمرتاج خانم هنگام کتاب خواندن روایت شده است. به گفته مادرش قمرتاج خانم: «همایون بیا ببینم هزار بار بهت نگفتم کار درستی نیست قایم شدن و پاییدن مردم.» او همچنین از نپرسیدن این سوال از مادرش ابراز حسرت می‌کرد که آیا او را بخشیده که دانشگاه نرفت و کار و بار را ترجیح داد. همسرش شهین‌دخت خانم در پاسخ به او گفته بود: «این همه آدم را سر مزارع گذاشتی سر کار و این همه کتاب دادی دست مردم تازه بماند کار پرورشگاه. قمرتاج خانوم اگه بود فقط قربون صدقه ات می رفت. خدابیامرزتش»

کوچ از تهران به لاله‌زار و تاسیس گلاب زهرا

شهین‌دخت خانم اصالتا اهل اصفهان بود و از بستگان خانواده مادری همایون خان بود، چون قمرتاج خانم مادر همایون هم اصفهانی بود و از خانواده مشهور دولت‌آبادی. ازدواج با شهین‌دخت خانم نقطه آرامش روحی او توصیف شده است.

یکی دو سال مانده به انقلاب، آن‌ها زندگی در تهران را ترک کردند و به کرمان رفتند تا در کوه‌های لاله‌زار گل محمدی بکارند و گلاب‌گیری راه بیندازند. مصرف نسبتا آب، خاک حاصلخیز، سرمای شدید زمستان و گرمای سوزان لاله‌زار که باعث کم بودن آفت‌ها در منطقه می‌شد، این کار را در چشم آن‌ها جذاب کرده بود. نیت دیگر همایون خان این بود که کشاورزان آن منطقه را که عموما خشخاش می‌کاشتند به کاشت گل محمدی تشویق کند.

در ابتدا کشاورزان آن‌ها را مسخره کردند و جلوی پایشان سنگ انداختند، اما این زن و شوهر پا به پای هم پیش رفتند. آن‌ها اسم موسسه گلاب‌گیری‌شان را گذاشتند گلاب زهرا. پس از مدتی کارشان به جایی رسید که هم گلاب و هم روغن گل به کشورهای اروپایی صادر کردند. این روغن گل به لحاظ استفاده در مواد آرایشی ارزش افزوده بسیار بالایی دارد.

همایون خان همیشه می‌گفت و باور داشت که شاید او پدر گلاب زهرا بوده اما مادر آن قطعا شهین‌دخت خانم است. در نبود همایون خان، شهین‌دخت خانم پای زمین در لاله‌زار کشیک می‌داد. در ابتدا آب را هم برخی از کشاورزان از آن‌ها دریغ کردند، اما بعدها نیات خیر آن‌ها برای اهالی ثابت شد. در این شرکت همه افراد بومی هستند؛ یعنی یا از خود کرمان یا از روستاها و شهرهای اطراف.

خانواده صنعتی و پرورشگاه کرمان

پنج سال بعد از فوت شهین‌دخت، همایون هم از دنیا رفت. کوکب خانم نقل کرده است: «آقا همیشه خدا رو شکر می کرد که خانم زودتر از اون دنیا رفت. آقا خیلی از درد فراق و جدایی می نالید.»

در بخش پایانی، شهرت بیشتر این خانواده به پرورشگاه صنعتی در کرمان نسبت داده شده که موسس آن حاج علی اکبر صنعتی از فعالان ضد استبداد و مصلحان اجتماعی کرمان در اواخر قاجار بود. این حاج اکبر به علت ناشنوا بودن به حاج علی اکبر کر مشهور بود.