خطر انقراض زریبافی ایران؛ پرونده ثبت جهانی به کجا رسید؟
پیشینه زریبافی به دوره ساسانیان میرسد و امروز تنها در تهران، اصفهان، کاشان و یزد زنده مانده است؛ پرونده ثبت جهانی آن در سال ۱۳۹۱ بازگردانده شد و پیگیری آن متوقف ماند.

گالری تصویری
۴ تصویربه گزارش ایسنا، پیشینه زریبافی به دوره ساسانیان میرسد و اوج رونق آن در دوره صفوی بوده است. در حال حاضر زریبافی تنها در چهار شهر ایران شامل تهران، اصفهان، کاشان و یزد زنده مانده و تعداد بافندههای این هنر به انگشتان دو دست هم نمیرسد. امروز این هنر بیش از آنکه با رونق کارگاهها و حضور نسل تازهای از استادکاران شناخته شود، با پرسشهایی درباره آینده، وضعیت زیرساختهای تولید و سرنوشت پرونده ثبت آن مواجه است.
پروندهای که به سرانجام نرسید
روحالله دهقان، هنرمند دارای نشان درجه یک هنری و از پژوهشگران پژوهشکده هنرهای سنتی، با اشاره به سابقه تلاشها برای ثبت جهانی زریبافی و مخملبافی میگوید: «سال ۱۳۹۱، همزمان با انتقال پژوهشکده هنرهای سنتی از تهران به اصفهان، پرونده زریبافی و مخملبافی که برای ثبت آماده شده بود، از سوی یونسکو برای اصلاح به کشور بازگردانده شد.»
او علت این اتفاق را ناتوانی نماینده اعزامی ایران در پاسخگویی به پرسشهای کارشناس یونسکو و اقناع او درباره محتوای پرونده عنوان میکند. به گفته او یکی از پرسشهای مطرحشده این بود که اگر زریبافی و مخملبافی دو رشته مستقل و متفاوت هستند، چرا استادکاران فعال در این دو حوزه در عمل یک گروه مشترک را تشکیل میدهند؟ نماینده اعزامی نتوانسته بود پاسخ قانعکنندهای بدهد و پرونده برای اصلاح بازگشت خورد؛ در حالی که به گفته دهقان پاسخ به چنین پرسشی دشوار نبود، زیرا استادکاری که توانایی کار با یک دستگاه را دارد، لزوما در استفاده از دستگاه دیگر نیز با محدودیت مواجه نیست.
به گفته این پژوهشگر، پس از بازگشت پرونده، با توجه به اولویتهای وقت کشور برای ثبت موضوعاتی مانند دریانوردی خلیج فارس و برخی پروندههای دیگر، پیگیری ثبت جهانی زریبافی متوقف شد. دهقان معتقد است زریبافی باید در قالب میراث ناملموس در معرض خطر مورد توجه قرار میگرفت تا امکان بهرهمندی از سازوکارهای حمایتی بینالمللی فراهم شود. به اعتقاد او ثبت مهارت زریبافی و مخملبافی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس در معرض خطر میتواند زمینه استفاده از سازوکار کمکهای مالی و فنی صندوق میراث فرهنگی ناملموس یونسکو را فراهم کند.
مروری بر تاریخچه کارگاه تهران در ۵۰ سال گذشته
تاریخچه کارگاه زریبافی تهران نیز بخشی از فراز و فرود این هنر را روایت میکند. دهقان با اشاره به دوره پهلوی دوم میگوید پس از آنکه فرح دیبا در جشنهای ۲۵۰۰ ساله از لباسهای زربفت استفاده کرد، این پارچه در سطح بینالمللی بیشتر شناخته شد و سفارشهای متعددی برای خرید آن دریافت شد. افزایش تقاضا به راهاندازی کارگاه دوم انجامید و بهتدریج کارگاهها برای تأمین نیازهای دربار و سفارشهای بیرونی از یکدیگر تفکیک شدند.
این گسترش، مدیریت و سازماندهی کارگاه را دشوار کرد و در نهایت پیشنهاد ساخت مجموعهای جدید برای استقرار کارگاه زریبافی و دیگر هنرهای سنتی مطرح شد؛ مجموعهای که قرار بود در نزدیکی فرودگاه بینالمللی مهرآباد احداث شود تا گردشگران و مسافران خارجی نیز بتوانند با هنرهای ایرانی آشنا شوند و از محصولات آن خرید کنند. طراحی این ساختمان که امروز به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی معروف است به مهندس حسین امانت سپرده شد، اما با وقوع انقلاب اسلامی آن پروژه نیمهتمام ماند.
سرانجام در سال ۱۳۶۷ استادکاران به این مجموعه منتقل شدند؛ ساختمانی که به گفته دهقان در زمان استقرار اولیه حتی از در و پنجرههای شیشهدار نیز برخوردار نبود و بهتدریج تجهیزات و امکانات آن تکمیل شد. او معتقد است تغییر کاربری بخشهایی از مجموعه، تبدیل فضاهای پشتیبانی کارگاهها به واحدهای اداری و انتقال برخی امکانات به بخشهای دیگر، عملا ظرفیت تولید و فعالیت پژوهشی را کاهش داد. او با اشاره به وضعیت بخشهایی مانند منبت، معرق و خاتم و همچنین پشتیبانی رنگرزی پارچههای زریبافی تأکید میکند کارگاهی که از تجهیزات، نیروی متخصص، مواد اولیه و امکانات پشتیبانی محروم باشد، بهتدریج کارکرد اصلی خود را از دست میدهد.
نگرانی درباره آینده تنها به ساختمان یا پرونده ثبت محدود نمیشود. به گفته دهقان سه کارگاه اصلی زریبافی در تهران، اصفهان و کاشان وجود داشتهاند که وضعیت آنها یکسان نیست. کارگاه اصفهان که در خانه شیخالاسلام فعالیت میکرد بهطور کامل تعطیل شده و استادکاران و کارکنان کارگاه کاشان نیز طی دو سال آینده بازنشسته خواهند شد. او هشدار میدهد: «اگر کارگاه تهران نیز تعطیل شود استمرار این هنر با بحرانی جدی مواجه خواهد شد.» به گفته او چند دستگاه فعال در بخش خصوصی نیز به دلیل محدودیت توان فنی و نداشتن رویکرد پژوهشی نمیتوانند جایگزین کارگاههای تخصصی شوند. دهقان میان بافندگی و تخصص در زریبافی تفاوت قائل است و معتقد است اگر آموزش تخصصی، پژوهش و تربیت استادکاران جدید جدی گرفته نشود، این هنر در معرض از دست دادن بخش مهمی از دانش فنی و تجربی خود قرار میگیرد.
ابهام در ثبت و تفاوت یونسکو با شورای جهانی صنایع دستی
در کنار نگرانیها درباره کارگاهها، موضوع ثبت زریبافی نیز با ابهامهایی مواجه است. علیرضا ایزدی، رییس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی توضیح میدهد در حوزه میراث فرهنگی ناملموس، آنچه ثبت میشود مهارت و دانش مربوط به تولید یک اثر است، نه خود محصول؛ برای مثال مهارت فرشبافی ثبت میشود، نه خود فرش.
او با اشاره به اینکه زریبافی در حوزه شورای جهانی صنایع دستی مورد توجه و ثبت قرار گرفته است، میگوید در بخش میراث فرهنگی ناملموس چنین پروندهای در مرکز ثبت وجود ندارد، اما هنگام ثبت کاشان بهعنوان شهر جهانی نساجی و دستبافتههای سنتی، مهارت زریبافی و مخملبافی نیز در پرونده مربوط به این شهر مطرح شده است. به اعتقاد ایزدی تکرار ثبت یک موضوع در دو حوزه مختلف لزوما ضرورت یا ارزش افزودهای ایجاد نمیکند و باید از ظرفیت سهمیههای ثبت میراث ناملموس بهدرستی استفاده کرد.
حجت مرادخانی، پژوهشگر و کارشناس حوزه صنایع دستی، برای روشن شدن جایگاه شورای جهانی صنایع دستی به تاریخچه آن اشاره میکند و توضیح میدهد این شورا در ژوئن ۱۹۶۴ در نیویورک آمریکا با ابتکار سه زن از ملیتها و تخصصهای مختلف تأسیس شد و هدف آن ایجاد ارتباط میان هنرمندان و سازمانهای فعال در حوزه صنایع دستی بود. این شورا در سال ۲۰۱۲ در بلژیک در قالب یک انجمن بینالمللی غیرانتفاعی با عنوان World Crafts Council AISBL به ثبت رسید و به گفته او برخلاف تصور رایج، سازمانی وابسته به یونسکو یا یکی از نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد نیست، بلکه یک سازمان غیردولتی بینالمللی مستقل است.
به گفته او ارتباط این شورا با یونسکو از جنس همکاری نهادی و ارائه خدمات مشورتی است و اعتبارنامه آن برای ارائه خدمات مشورتی به کمیته بینالدولی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در سال ۲۰۲۵ نیز تمدید شده است؛ اعتباری که امکان مشارکت کارشناسی در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو را فراهم میکند اما به معنای واگذاری اختیار تصمیمگیری نیست. او میگوید مجمع عمومی، هیئت اجرایی بینالمللی و ریاست شورا از ارکان اصلی آن هستند و ریاست شورا بهصورت دورهای و با گردش میان پنج منطقه جغرافیایی جهان انتخاب میشود.
به گفته مرادخانی یکی از شناختهشدهترین برنامههای این شورا طرح شهرهای جهانی صنایع دستی است که از سال ۲۰۱۴ آغاز شد. او معتقد است این عنوان با شبکه شهرهای خلاق یونسکو همپوشانیهایی دارد اما این دو برنامه کاملا مستقل هستند. در مجمع جهانی صنایع دستی که سال ۲۰۲۴ در دهلینو هند برگزار شد، یونسکو و شورای جهانی صنایع دستی نشستی مشترک برگزار کردند اما این همکاری به معنای ادغام دو برنامه نیست.
این کارشناس تأکید میکند عنوان شهر جهانی صنایع دستی بهخودیخود اعتباری نمادین است اما ارزش واقعی آن زمانی مشخص میشود که شهر بتواند از آن برای تحولات پایدار استفاده کند و با ایجاد دبیرخانه دائمی، آموزش و تعامل با شبکه گردشگری همراه باشد. او با انتقاد از بهرهبرداری برخی شهرهای ایران میگوید پس از کسب عنوان، تمرکز اصلی بر مراسم افتتاحیه و تبلیغات قرار میگیرد. به گفته او شهرهایی مانند تبریز، اصفهان، مشهد، مریوان و روستای کلپورگان در سراوان در شورای جهانی صنایع دستی ثبت شدند اما هیچکدام نتوانستند به اندازه ظرفیت اعتباری که به دست آوردهاند از فرصتهای ترویجی و بینالمللی استفاده کنند.
مرادخانی همچنین به نشان برتری صنایع دستی اشاره میکند که گاهی با نام مهر اصالت یونسکو شناخته میشود. به گفته او یونسکو از سال ۲۰۰۱ برنامهای با عنوان نشان برتری صنایع دستی را آغاز کرد که ابتدا با همکاری انجمن توسعه و ترویج صنایع دستی آسهآن در جنوب شرق آسیا اجرا شد و سپس به مناطق دیگری از آسیا و آمریکای لاتین گسترش یافت. یونسکو در سال ۲۰۱۳ به دلیل محدودیت منابع مالی تصمیم به توقف این برنامه گرفت اما شورای جهانی صنایع دستی در ژوئن ۲۰۱۴ با امضای تفاهمنامهای با یونسکو مسئولیت اجرای آن را بر عهده گرفت و نخستین دوره تحت نظارت این شورا در سپتامبر همان سال در جاکارتای اندونزی برگزار شد. به گفته او این نشان به شخص هنرمند تعلق نمیگیرد بلکه یک محصول یا مجموعه مشخص را بر اساس معیارهایی مانند کیفیت، اصالت، نوآوری و ملاحظات زیستمحیطی ارزیابی میکند.
با توجه به اظهارنظرهای کارشناسان، آینده زریبافی را نمیتوان تنها با ثبت یک پرونده یا دریافت یک عنوان بینالمللی تضمین کرد. وقتی کارگاههای فعال با خطر تعطیلی مواجهاند، استادکاران در آستانه بازنشستگی قرار دارند و امکانات پژوهشی کاهش پیدا میکند، ثبت جهانی نیز بدون برنامه عملیاتی نمیتواند مانع فراموشی یک هنر شود. شاید مهمترین پرسش امروز درباره زریبافی این نباشد که نام آن در کدام فهرست جهانی ثبت خواهد شد، بلکه این باشد که چه چیزی از این هنر برای نسلهای آینده باقی خواهد ماند؟
منبع: www.isna.ir

بهسازی امکانات رفاهی گنبد سلطانیه در حال اجرا است









