جغرافیا چگونه سرنوشت جنگها را در برابر ارتشهای بزرگ تغییر داد
بررسی نبردهای تاریخی از محاصره صور تا ترموپیل و آوسترلیتز نشان میدهد عوارض طبیعی زمین همچنان عاملی تعیینکننده در پیروزی نظامی است، بهویژه برای ارتشهای کوچکتر در برابر دشمنان پرشمار.

گالری تصویری
۷ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، جنگها و نبردها را نمیتوان صرفا با اتکا به ارتشها و فرماندهان آنها پیروز شد. یکی از جنبههای مهم هنر جنگ، شناسایی و بهرهگیری از عوارض طبیعی زمین مانند کوهها، تپهها، رودخانهها و جنگلهاست؛ عواملی که میتوانند احتمال پیروزی نظامی را افزایش دهند، بهویژه زمانی که یک ارتش با دشمنی روبهروست که از نظر شمار نیرو برتری دارد.
به گزارش عصر ایران، برخی از مشهورترین نبردهای تاریخ در سطوح راهبردی، عملیاتی یا تاکتیکی تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی زمین رقم خوردهاند. اگرچه ارتشها و تسلیحات در طول هزاران سال تغییرات چشمگیری کردهاند، زمین و عوارض جغرافیایی همچنان یکی از عوامل تعیینکننده در جنگهای مدرن به شمار میروند.
آب؛ شمشیری دولبه در میدان نبرد
آب برای بقای انسان ضروری است، اما در عرصه نظامی شمشیری دولبه به شمار میرود. رودخانهها و دریاها بسته به شرایط میتوانند هم شریانهای حیاتی برای انتقال نیروهای کمکی و تدارکات باشند و هم به تلههایی مرگبار تبدیل شوند که مانع حرکت ارتشها، چه در پیشروی و چه در عقبنشینی، میشوند.
اسکندر مقدونی اگرچه ارتشهای بزرگ ایران را شکست داد، در سال ۳۳۲ پیش از میلاد با یکی از بزرگترین چالشهای نظامی خود یعنی محاصره شهر صور روبهرو شد. این شهر جزیرهای فنیقی که استحکامات دفاعی نیرومندی داشت، خارج از برد ادوات محاصره اسکندر قرار گرفته بود.
هنگامی که اسکندر تلاش کرد با ساختن یک خاکریز یا گذرگاه خشکی راهی برای رسیدن به جزیره ایجاد کند، ناوگان دریایی صور بهراحتی مانع پیشروی او شد. تنها پس از جلب حمایت ناوگانهای دریایی شهرهای نزدیک یعنی صیدا و قبرس، اسکندر توانست ناوگان صور را مهار کند و پس از هفت ماه محاصره این شهر را به تسلیم وادارد. گذرگاهی که اسکندر ساخت در طول قرنها پابرجا مانده و امروزه بخشی از ساختار جغرافیایی شهر صور را تشکیل میدهد؛ شهری که اکنون پنجمین شهر بزرگ لبنان است.
رودخانهها موانع دفاعی طبیعی هستند که اغلب محل وقوع نبردهای بزرگ را تعیین میکنند. معمولا یک فرمانده نظامی ارتش خود را در پشت رودخانه مستقر میکند و استقرار ارتش در مقابل رودخانه تقریبا همیشه یک اشتباه نظامی به شمار میرود، زیرا راههای تدارکاتی و مسیرهای عقبنشینی را مسدود میکند.
با این حال در اواخر سال ۲۰۸ پیش از میلاد، شیانگ یو از فرماندهان نظامی جنوب چین با حدود ۷۰ هزار سرباز از رودخانه زرد گذشت تا با ژنرال ارتش چین، ژانگ هان، روبهرو شود. او به سربازانش دستور داد بخش عمده آذوقه و تجهیزات خود را نابود کنند و تنها به اندازه سه روز تدارکات نگه دارند و قایقهایشان را غرق کنند. با وجود آنکه شمار نیروهای دشمن سه برابر سپاه او بود، شیانگ یو به پیروزی چشمگیری دست یافت؛ پیروزیای که به حیات دولت مشهور چین پایان داد و زمینه را برای تسلط او بر چین فراهم کرد. این فرمانده تا زمانی که از لیو بانگ، بنیانگذار دودمان هان، شکست خورد قدرت برتر را در چین در اختیار داشت.
گذرگاههای کوهستانی و برتری پایدار
نبرد ترموپیل یکی از مشهورترین نبردهای دوران باستان است. ترموپیل که معنای تحتاللفظی آن «دروازههای گرم» است، گذرگاهی باریک در مسیر اصلی ورود به جنوب یونان بود که از یک سو به کوهستان و از سوی دیگر به دریا محدود میشد. این موقعیت مکانی ایدهآل برای لئونیداس، پادشاه اسپارت، بود تا با نیرویی بهمراتب کمتر از سپاه ایران در برابر ارتش خشایارشا ایستادگی کند و پیشروی آن را به تأخیر بیندازد.
محدودیت فضای این گذرگاه برتری عددی ارتش ایران را تا حد زیادی خنثی میکرد. اگرچه ایرانیان در روز سوم نبرد سرانجام موفق شدند موضع دفاعی مستحکم یونانیان را دور بزنند، تلفات آنها بهمراتب بیشتر از تلفات نیروهای یونانی بود.
تسلط بر گذرگاههای راهبردی کوهستانی میتوانست در دورههای طولانیتر نیز برتریهای پایداری ایجاد کند. بیش از دو هزار سال تاریخ امپراتوری چین از سال ۲۲۱ پیش از میلاد آغاز شد؛ زمانی که چین شی هوانگ با شکست دولتهای رقیب اتحاد چین را تکمیل کرد. موفقیت دولت چین تا حد زیادی مرهون موقعیت جغرافیایی برتر آن بود.
قلمروی اصلی دولت چین در دره رودخانه وی در استان شانشی قرار داشت. این منطقه با نام گوانژونگ به معنای «میان گذرگاهها» نیز شناخته میشد، زیرا کوهستانها از همه سو آن را احاطه کرده بودند. دولت چین نیروهای خود را در گوانژونگ و پشت گذرگاه هانگو تقویت کرد تا زمانی که فرصت مناسب برای عبور و آغاز فتوحات فرا برسد. از آنجا که رقبای اصلی در شرق قرار داشتند، ارتشهای این دولت در دهه ۳۱۰ پیش از میلاد دو پادشاهی شو و با را در جنوب غربی فتح کردند؛ مناطقی که در محدوده استان سیچوان و شهر چونگچینگ امروزی قرار دارند و نیروی انسانی و منابع حیاتی مورد نیاز را برای لشکرکشیهای منظم طی چهار دهه از دهه ۲۶۰ تا دهه ۲۲۰ پیش از میلاد فراهم کردند.
بلندیها؛ دید بهتر و ضربه سنگینتر
بهطور کلی ارتشی که مواضع مرتفع را در اختیار میگیرد از برتری قابلتوجهی برخوردار است. تپهها و بلندیها امکان دید بهتر نسبت به تحرکات دشمن را فراهم میکنند، استقرار توپخانه در آنها مؤثرتر است و حرکت سربازان و اسبها در سرازیری بهمراتب آسانتر از پیشروی در سربالایی است.
در نبرد هیستینگز در سال ۱۰۶۶ میلادی، نیروهای آنگلوساکسون به فرماندهی هارولد گادوینسون، پادشاه انگلستان، موضع دفاعی مستحکمی در تپه سنلاک اختیار کردند و با تشکیل آرایش دیوار سپر در برابر حملات پیدرپی ویلیام، دوک نرماندی، مقاومت کردند. عقبنشینی نیروهای برتون از جناح چپ ارتش نرماندی، چه براساس نقشه قبلی و چه بهطور اتفاقی، جنگجویان آنگلوساکسون را به پایین آمدن از تپه ترغیب کرد. این اقدام آنها را در برابر حملات سوارهنظام نورمان آسیبپذیر ساخت و سرنوشت انگلستان آنگلوساکسون را رقم زد.
در اواخر سال ۱۸۰۵، زمانی که ناپلئون بناپارت خود را برای رویارویی نهایی با ائتلاف اتریش و روسیه در منطقه موراویا آماده میکرد، ارتفاعات کمشیب پراتزن در جنوب شرقی شهر برنو را به تصرف درآورد. ناپلئون برای ترغیب ارتش ائتلاف به حمله، آگاهانه این مواضع مرتفع را رها کرد تا با تظاهر به ضعف این تصور را به وجود آورد که جناح راست ارتشش بدون دفاع مانده است.
نبرد آوسترلیتز به شاهکار تاکتیکی ناپلئون تبدیل شد. صبح دوم دسامبر، ستونهای ارتش متحدان برای حمله به جناح راست نیروهای فرانسه از ارتفاعات پراتزن پایین آمدند. در همین هنگام سپاه چهارم به فرماندهی مارشال سولْت از میان مه دره بیرون آمد و کنترل ارتفاعات را به دست گرفت. با تقسیم شدن ارتش ائتلاف به دو بخش، ناپلئون نیروهای کمکی را به ارتفاعات پراتزن فرستاد و هر دو بخش ارتش دشمن را جداگانه شکست داد و به پیروزی قاطعی دست یافت.
دیوارها، آبراهها و جنگهای مدرن
تمدنهای مختلف با استفاده از مهندسی و سازههای انسانی قابلیتهای دفاعی عوارض طبیعی زمین را تقویت کردهاند. دیوار بزرگ چین یکی از مشهورترین سازههای دفاعی دستساز در جهان است. ساخت این دیوار اغلب به چین شی هوانگ و ژنرال او منگ تیان در دهه ۲۱۰ پیش از میلاد نسبت داده میشود، اما عنوان دیوار بزرگ چین به مجموعهای از دیوارهای مختلف در شمال چین اشاره دارد که سلسلههای پیاپی طی قرنها ساختهاند.
سازندگان آن اغلب از عوارض طبیعی مانند رودخانهها و خطالرأس کوهستانها برای تقویت استحکامات بهره میگرفتند. دیوار بزرگ چین صرفا یک مانع دفاعی نبود، بلکه شبکهای از پایگاههای مستحکم و اردوگاههای نظامی را در بر میگرفت که به ارتش چین امکان میداد قدرت خود را به فراتر از مرزهای شمالی گسترش دهد و از یورش اقوام شیونگنو و مغولها جلوگیری کند. این دیوار در دوران صلح نیز افزون بر کارکرد نظامی ابزاری برای تنظیم روابط دیپلماتیک و مبادلات تجاری بود.
شهر قسطنطنیه، استانبول امروزی، از سه طرف با آب احاطه شده است. بنیانگذار این شهر کنستانتین بزرگ برای حفاظت از آن مجموعهای از دیوارها را بنا کرد که شامل دیوارهای ساحلی و دیوار کنستانتینی در بخش خشکی میشد. با گسترش شهر، تئودوسیوس دوم امپراتور روم در نیمه نخست قرن پنجم میلادی دستور ساخت دیوارهای تئودوسیوسی را صادر کرد. این استحکامات عظیم از دو ردیف دیوار دفاعی تشکیل شده بود که خندقی نیز از آنها محافظت میکرد و در شکلگیری شهرت قسطنطنیه بهعنوان دژی تسخیرناپذیر نقش مهمی داشت.
قسطنطنیه علاوه بر دیوارهای ساحلی برای جلوگیری از ورود کشتیهای دشمن به شاخ طلایی زنجیری بزرگ و آهنین را در عرض این آبراه مستقر میکرد. این سازه در موارد متعدد کارآمد بود، اما در سال ۱۴۵۳ سلطان محمد دوم عثمانی با انتقال کشتیهای خود از مسیر زمینی و از طریق منطقه گالاتا توانست این مانع را دور بزند و به نیروهایش در فتح قسطنطنیه یاری برساند.
اگرچه شیوههای جنگاوری از دوران اسکندر مقدونی و چین شی هوانگ تاکنون تغییرات چشمگیری کردهاند، جغرافیا و ویژگیهای طبیعی زمین همچنان عاملی اجتنابناپذیر در درگیریهای نظامی عصر مدرن هستند. با وجود برتری گسترده آمریکا از نظر قدرت آتش و تسلیحات، نیروهای این کشور در طول جنگ ویتنام نتوانستند چریکهای ویتنامی را که به جنگلها عقبنشینی میکردند شکست دهند. در نمونهای نزدیکتر، هم نیروهای شوروی و هم نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا برای عبور و عملیات در مناطق کوهستانی افغانستان با دشواریهای فراوانی روبهرو شدند؛ وضعیتی که سرانجام به عقبنشینی تحقیرآمیز آنها و سقوط حکومتهای متحدشان انجامید.
جهانیشدن در قرن بیستویکم اهمیت راهبردی آبراههای کلیدی را که مسیر انتقال کالاهای حیاتی از نفت و گاز گرفته تا کود شیمیایی و غلات هستند بیش از پیش افزایش داده است. مسدود شدن تنگه هرمز یا کانال سوئز، چه بهعمد و چه در پی حوادث ناخواسته، میتواند به افزایش قیمت کالاها در سراسر جهان منجر شود. بیتردید ماهیت جنگ در آینده نیز به تحول خود ادامه خواهد داد، اما جغرافیا همچنان یکی از عواملی است که استراتژیستها و فرماندهان نظامی موفق ناگزیرند در برنامهریزی برای درگیریهای آینده آن را در نظر بگیرند.
منبع: www.asriran.com

بیانیه وزارت خارجه درباره ضربات دفاعی ایران به پایگاههای آمریکا












