«جبهه ملی ایران» چگونه در پاییز ۱۳۲۸ تشکیل شد؟

به گزارش ایسنا، پس از پایان جنگ جهانی دوم و در شرایطی که فضای سیاسی ایران تحت‌تأثیر تحولات داخلی و رقابت قدرت‌های خارجی قرار داشت، مطالبات مربوط به استقلال سیاسی، حاکمیت ملی و محدود کردن نفوذ دربار در ساختار قدرت اهمیت بیشتری پیدا کرد. در این میان، مسئله نفت و مخالفت با امتیازهای اعطاشده به شرکت نفت انگلیس و ایران به یکی از محورهای اصلی اختلاف میان نیروهای سیاسی و دولت تبدیل شد. رد لایحه الحاقی نفت معروف به «گس ـ گلشائیان» در مجلس پانزدهم نقطه عطفی در این روند بود و زمینه تشدید تقابل میان اقلیت مخالف و دولت را فراهم کرد. در چنین شرایطی، مداخلات انتخاباتی دربار و دولت در آستانه انتخابات مجلس شانزدهم، زمینه شکل‌گیری ائتلافی از نیروهای سیاسی مخالف را فراهم ساخت که بعدها با عنوان «جبهه ملی ایران» شناخته شد.

از رد لایحه نفت تا اعتراض به انتخابات مجلس شانزدهم

در دوره پانزدهم قانونگذاری، با وجود آنکه اکثریت مجلس شورای ملی در اختیار نیروهای نزدیک به دربار و ارتش قرار داشت، لایحه الحاقی نفت «گس ـ گلشائیان» با هوشیاری اقلیت مخالف رد شد. از این رو تلاش شد انتخابات دوره شانزدهم به گونه‌ای مدیریت شود که ترکیب مجلس جدید نیز در اختیار طرفداران حکومت قرار گیرد. در جریان انتخابات، نشانه‌های مداخله در روند رأی‌گیری و دستکاری آرا آشکار شد و اعتراض نیروهای مخالف را برانگیخت.

در واکنش به این وضعیت، روز ۱۸ مهر ۱۳۲۸ گروهی از شخصیت‌های سیاسی و روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر محمد مصدق در خانه او گرد هم آمدند تا درباره مداخلات انتخاباتی دولت و راه‌های مقابله با آن گفت‌وگو کنند. این گردهمایی نقطه آغاز شکل‌گیری هسته اولیه جبهه ملی دانسته می‌شود، هرچند در آن زمان هنوز این تشکل با این عنوان فعالیت نمی‌کرد. با ادامه برگزاری انتخابات مجلس شانزدهم، مداخلات دربار بیش از پیش آشکار شد. عبدالحسین هژیر وزیر دربار، به بهانه برگزاری مجلس روضه، به محل نگهداری صندوق‌های آرای مردم تهران در مسجد سپهسالار دسترسی پیدا کرد و به روایت منابع، در آرای انتخاباتی دست برده شد. در نتیجه، نامزدهای مورد حمایت دربار به مجلس راه یافتند و دکتر محمد مصدق در جایگاه سی‌ام و آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در جایگاه چهلم قرار گرفتند و از ورود به مجلس بازماندند.

از تحصن دربار تا اعلام موجودیت در آبان ۱۳۲۸

این اتفاق با اعتراض نیروهای ملی و مذهبی مواجه شد. در ۲۲ مهر ۱۳۲۸ گروهی از معترضان در اعتراض به نحوه برگزاری انتخابات به دربار رفتند و کمیته‌ای بیست‌نفره در رأس آن دکتر مصدق برای پیگیری مطالبات و تحصن تشکیل دادند. این تحصن پس از چهار روز، بدون دستیابی به نتیجه موردنظر پایان یافت. با این حال، تجربه اعتراض مشترک و ضرورت هماهنگی بیشتر میان مخالفان، زمینه شکل‌گیری یک تشکل سیاسی فراگیر را فراهم کرد.

احمد زیرک‌زاده از اعضای مؤسس جبهه ملی ایران، در خاطرات خود با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد اشاره می‌کند که فعالیت اولیه این جمع با عنوان «روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر مصدق» آغاز شده بود و نام جبهه ملی در جریان تحصن دربار مطرح شد. او در توضیح روند شکل‌گیری این تشکل می‌گوید: «از آن روز اولی که به اسم اول که جبهه ملی شروع شد به اسم جبهه ملی نبود، به اسم روزنامه‌نگاران طرفدار دکتر مصدق شروع کرد». این روایت نشان می‌دهد که جبهه ملی از ابتدا یک حزب با ساختار سازمانی مشخص نبود، بلکه در بستر همکاری گروهی از فعالان سیاسی و مطبوعاتی به وجود آمد.

سرانجام پس از پایان تحصن و برگزاری چندین جلسه شور و مذاکره در خانه مصدق، در آبان‌ماه ۱۳۲۸ تشکیل جبهه ملی اعلام شد. بیست شخصیت سیاسی و مطبوعاتی در تأسیس این تشکل مشارکت داشتند که از جمله آنها می‌توان به دکتر محمد مصدق، دکتر حسین فاطمی، دکتر مظفر بقایی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، دکتر کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، محمود نریمان، عبدالغدیر آزاد، ابوالحسن عمیدی نوری، سیدعلی شایگان، آیت‌الله غروی، شمس‌الدین امیرعلایی، محمدرضا جلالی نائینی، عباس خلیلی، حسن صدر، رضا کاویانی، ارسلان خلعتبری، یوسف مشار و احمد ملکی اشاره کرد. این تشکل دکتر مصدق را به‌عنوان رهبر معنوی خود برگزید و مسئولیت دبیری آن را به حسین مکی سپرد.

شکل‌گیری جبهه ملی صرفاً محصول اعتراض به انتخابات مجلس شانزدهم دانسته نشده است؛ پیش از آن نیز مصدق سابقه شرکت در تحصن علیه دولت را داشت، ولی در این زمان بنا به شرایط حساس کشور در جریان نهضت ملی نفت، تشکیل یک جبهه واحد از نگاه او و همفکرانش ضروری به نظر می‌رسید. کریم سنجابی در شرح خاطرات خود با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، ضمن اشاره به یکی از تحصن‌های پیشین مصدق در دربار در دوره نخست‌وزیری قوام‌السلطنه، نقل می‌کند که مصدق در این باره گفته بود: «آقا ما رفتیم تحصن و عده‌ای با ما بودند. وقتی ما رفتیم دربار و متحصن شدیم من نگاهی به اطراف کردم و دیدم غالب اشخاصی که با من آمده‌اند عوامل انگلیسی هستند. در آنجا من متوجه شدم و به خود گفتم مصدق انگلیس‌ها تو را اینجا فرستاده‌اند؟»

ساختار ائتلافی و سرنوشت جبهه ملی

جبهه ملی از ابتدا بر مبنای الگویی متفاوت از یک حزب سیاسی متعارف شکل گرفت. اعضای مؤسس آن، مدیران برخی روزنامه‌ها و رهبران احزاب و گروه‌های سیاسی بودند که ضمن حفظ تشکیلات مستقل خود، در چارچوب جبهه ملی همکاری می‌کردند. کمیسیونی برای سامان‌دهی فعالیت‌های تبلیغاتی تشکیل شد که حسین فاطمی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی، محمدرضا جلالی نائینی و مظفر بقایی در آن عضویت داشتند. این کمیسیون در ادامه «روزنامه شاهد» را نیز منتشر کرد.

تهیه اساسنامه و مرامنامه جبهه ملی به حسین فاطمی واگذار شد. در مرامنامه بر ضرورت برگزاری انتخابات آزاد و سالم، آزادی مطبوعات، پایان دادن به حکومت نظامی و اجرای دقیق قانون اساسی مشروطه مصوب ۱۲۸۵ تأکید شده بود. اساسنامه نیز به جای دعوت از افراد برای عضویت مستقیم، احزاب و گروه‌های میهن‌پرست را به پیوستن به جبهه ملی فرا می‌خواند. به این ترتیب، جبهه ملی نه یک حزب مستقل با اعضای منفرد، بلکه ائتلافی از احزاب و جریان‌های سیاسی همسو تعریف می‌شد.

احزاب تشکیل‌دهنده جبهه ملی عبارت بودند از: حزب ملت ایران، حزب ایران، حزب زحمتکشان، مجمع مجاهدین اسلام، جمعیت آزادی مردم ایران و فداییان اسلام. با نگاهی به پایگاه اجتماعی اصلی‌ترین احزاب جبهه ملی می‌توان دریافت که جبهه ملی در چشم‌اندازی گسترده ائتلافی از نیروهای ملی و مذهبی، و در افقی محدودتر ائتلاف طبقات متوسط جدید و سنتی بود. در هفته‌های پس از اعلام موجودیت، شماری از سازمان‌های صنفی و حرفه‌ای از جمله کانون وکلای دادگستری، استادان دانشگاه، کانون مهندسان و اتحادیه اصناف و تجار بازار نیز به آن پیوستند.

تشکیل جبهه ملی ایران در پاییز ۱۳۲۸ حاصل تلاقی چند عامل دانسته می‌شود: اختلاف بر سر مسئله نفت، اعتراض به مداخلات دربار و دولت در انتخابات مجلس شانزدهم و ضرورت هماهنگی میان نیروهای سیاسی مخالف. این تشکل با تکیه بر ساختاری ائتلافی توانست در ابتدای تشکیل خود گروه‌های مختلف سیاسی، مطبوعاتی و صنفی را حول مطالباتی مشترک گرد هم آورد. با این حال، در سال‌های بعد مشخص شد که این جبهه با چالش‌هایی همچون ناهمگونی فکری و سیاسی، فقدان پشتوانه واقعی آحاد جامعه، اختلاف منافع و فقدان انسجام تشکیلاتی دست به گریبان است و همین علل موجب شد تا این جبهه به تشکلی ناکارآمد در عرصه مبارزات سیاسی ایران بدل گردد.