ترجمه شعر، اجرای دوباره فرم؛ از برنشتاین تا شعر متفاوت فارسی
انتشار نسخه چینی کتاب Near/Miss اثر چارلز برنشتاین بهانهای برای بازاندیشی در ترجمه شعر زبانمحور و نسبت آن با تجربههای شعر «متفاوت» فارسی شده است؛ مسئله اصلی امکان تحقق دوباره رفتارهای فرمی در زبان مقصد است.

گالری تصویری
۵ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، انتشار نسخه چینی کتاب Near/Miss اثر چارلز برنشتاین، بهانهای برای طرح پرسشی فراتر از انتقال شعر از زبانی به زبان دیگر شده است؛ وقتی شعر در رفتارهای زبانی و فرمی خود شکل میگیرد، ترجمه چگونه میتواند امکان تحقق دوباره آن را در زبانی دیگر فراهم کند؟ مسئله فقط معنای کلمات یا وفاداری مترجم به متن مبدا نیست، بلکه سرنوشت روابط میان کلمات، نحو، تکرار، شکست سطرها و غیابها در زبان مقصد است.
این بحث، به گزارش ایرنا، نسخه چینی کتاب Near/Miss را بررسی نمیکند، بلکه آن را نقطه عزیمتی برای بازاندیشی در ترجمه شعر زبانمحور و نسبت آن با تجربههای شعر «متفاوت» فارسی قرار میدهد و برای پیگیری آن به برخی شعرهای برنشتاین و نمونههایی از ترجمه فارسی آنها میپردازد.
زبان صرفا ابزار بیان نیست
در شعر زبانمحور، زبان صرفا ابزاری برای بیان تجربهای از پیش شکلگرفته نیست. شعر در جریان کار با زبان پدید میآید؛ در روابطی که میان کلمات برقرار میشوند، در تغییر مسیر جمله، در تکرار، در شکست نحو و در فاصلهای که میان انتظار خواننده و آنچه واقعا در متن رخ میدهد ایجاد میشود. در چنین شعری، معناها از بیرون به فرم افزوده نمیشوند؛ در تعامل با آن شکل میگیرند.
این نکته در شعر کوتاه برنشتاین با عنوان «?What Makes a Poem a Poem» دیده میشود؛ شعری که در پایان، پاسخ را به عبارتی موجز محدود میکند: «.It’s the timing». زمانبندی فقط موضوعی درباره شعر نیست؛ جایگاه عبارت پایانی و لحظهای که خواننده به آن میرسد، در کارکرد آن دخیل است. اگر عبارت از جایگاهش جدا شود، ممکن است گزاره آن باقی بماند، اما لزوما همان اتفاق در خواندن رخ ندهد.
در شعر «High Tide at Race Point»، برنشتاین مجموعهای از ترکیبهای نامتعارف را کنار هم قرار میدهد: «A commercial with no pitch» ،«A beach without sand» ،«A lover without a love» و «A scream without a mouth». این ترکیبها از الگویی مشترک استفاده میکنند؛ چیزی معرفی میشود و سپس یکی از عناصر مورد انتظار برای تحقق یا تعریف آن حذف میشود. تکرار ساختار نحوی، انتظار مشابهی در خواننده ایجاد و هر بار آن را به شکلی دیگر مختل میکند. شعر بهجای توضیح فقدان، آن را در نسبت میان دو جزء هر عبارت اجرا میکند. در پایان، «A poem without a text» همین الگو را به خود شعر بازمیگرداند.
ترجمه رابطهها، نه فقط کلمات
اگر مترجم فقط معنای هر ترکیب را منتقل کند، اما تکرار نحوی و توالی حذفها در ترجمه کارکرد مشابهی نداشته باشند، بخشی از سازوکار شعر تغییر خواهد کرد. در مقابل، بازآفرینی همان سازوکار ممکن است مستلزم تغییرهایی در کلمات یا ساختار جمله باشد. معیار، یکسانی ظاهری نیست؛ پرسش این است که آیا روابطی که شعر از طریق آنها عمل میکند در زبان مقصد نیز امکان بروز پیدا میکنند یا خیر. برای داوری درباره یک ترجمه مشخص، باید متن مبدا و مقصد را کنار هم گذاشت و نشان داد که تغییرهای صورت چه اثری بر خواندن میگذارند.
در شعر «In Utopia»، برنشتاین مینویسد کلمات آواز میخوانند و سپس میگوید: «I and you is not the same as you and me». در اینجا ترتیب قرارگرفتن «من» و «تو» تغییر میکند و تفاوت ترتیب برجسته میشود. «من و تو» و «تو و من» ممکن است به دو شخص واحد اشاره کنند، اما الزاما رابطهای یکسان را در گفتار ایجاد نمیکنند. در ترجمه، حفظ کلمات متن مبدا بهتنهایی کافی نیست و مترجم باید بررسی کند که زبان مقصد چگونه ترتیب، تاکید و رابطه میان ضمیرها را سازمان میدهد.
در شعر «Thank You for Saying You’re Welcome»، عنوان از عبارتی آشنا و روزمره استفاده میکند، اما زنجیره تعارفها و پاسخهای متقابل را به وضعیتی تبدیل میکند که زبان به خودش بازمیگردد. عبارتهای معمول مکالمه، در اثر تکرار و جابهجایی جایگاهشان، از کارکرد صرفا ارتباطی فاصله میگیرند و سازوکار پاسخدادن را در معرض توجه قرار میدهند. ترجمه نیز فقط به معادلیابی عبارتهای روزمره محدود نمیشود؛ باید دید آیا توالی و رابطه میان آنها در زبان مقصد همان انتظارهای آشنا را فعال و سپس تغییر میدهد یا نه.
در شعر «Song Dynasty»، عبارت «You can’t say it that way» در صورتهای تکرارشونده و شکسته ظاهر میشود و تکرار آن به امکان گفتن و محدودیتهای زبان تبدیل میشود. شکست سطر و نحوه بازگشت عبارت اهمیت دارد، زیرا خواننده را وادار میکند معناها را در جریان شکلگیری و بازگشت عبارت بخواند. پایان شعر با عبارت «it’s still not the same / or the only different»، رابطه میان یکسانی و تفاوت را باز نگه میدارد. حفظ معنای تحتاللفظی بدون توجه به شکست سطرها و توالی تکرارها ممکن است تجربه خواندن را تغییر دهد.
بحث رفتار فرمی در Near/Miss به بازی با کلمات محدود نیست. زبانها در شیوه نوشتن، سازمانیافتن و خواندهشدن نیز تفاوت دارند. در بحثهای مربوط به خط چینی، از جمله در نوشته ارنست فنولوسا و بازخوانیهای ازرا پاوند، به ظرفیت تصویری و ترکیبی نویسهها توجه شده است، اما تقلیل نوشتار چینی به مجموعهای از تصویرهای مستقل، پیچیدگی تاریخی و زبانی آن را نادیده میگیرد. انتشار نسخه چینی «Near/Miss» بهخودیخود اجازه داوری درباره کیفیت ترجمه چینی یا حفظ رفتارهای فرمی را نمیدهد؛ برای چنین داوری باید آن نسخه را در کنار متن انگلیسی بررسی کرد.
از برنشتاین تا شعر متفاوت فارسی
پیوند میان شعر زبان برنشتاین و شعر «متفاوت» فارسی را نباید بر فرض یکسان بودن این دو تجربه بنا کرد. آنچه امکان مقایسه را فراهم میکند، نه یکسانی برنامههای شعری، بلکه پرسشی مشترک درباره نقش زبان و فرم در شکلگیری معناهاست. در شعر «متفاوت» فارسی نیز جابهجایی اجزای جمله، تغییر نسبتهای نحوی، بازی با واحدهای زبانی یا شکست ساختارهای متعارف، صرفا آرایشهایی بیرونی نیستند و در چگونگی خواندن و شکلگیری معناها دخالت میکنند.
در یک شعر ممکن است ترتیب نحوی تعیینکننده باشد؛ در شعری دیگر، شکستن یک ترکیب، چندمعنایی یک کلمه یا غیاب یک حرف. تشخیص این تفاوتها باید از خواندن دقیق خود شعر آغاز شود. ترجمه شعر «متفاوت» نیز با مسئلهای مشابه روبهروست؛ چه چیزی باید در زبان دیگر دوباره رخ دهد تا ترجمه صرفا گزارشی از شعر مبدا نباشد؟ پاسخی از پیش تعیینشده وجود ندارد.
در شعر «الف» و ترجمه انگلیسی آن با عنوان «A»، ترجمه کاوه بصیری که در نشریه «Fence» منتشر شده، میتوان تغییر رابطههای زبانی را دنبال کرد. در نمونه «یا حضرت دارم»، ترجمه «Oh holiness of having» عبارت فارسی را به ساختاری انگلیسی منتقل میکند که در آن holiness و having رابطهای تازه برقرار میکنند. در نمونه «به وسیعم آنها درد میکند که قانون است»، ترجمه «Like my vastness those that hurt are the rules» با ترکیبی روبهروست که روابط متعارف نحوی و معنایی را بهسادگی دنبال نمیکند. نمونه دیگر، «تن از روز / پایین بیاورم» در برابر «To bring down / Body from day» است که در آن جایگاه «تن»، «روز» و فعل پایینآوردن در دو زبان یکسان نیست.
در شعر «ت»، غیاب حرف عنوان در شبکه حروف، صرفا یک ویژگی ظاهری نیست و میتوان آن را بخشی از رفتار فرمی شعر دانست. شعر بهجای توضیح دادن درباره غیاب، آن را در صورت خود اجرا میکند. در خوانش مطرحشده، این غیاب با عبارت «یک قطره از آن خون به زمین باز نگشت» و روایتی دینی و تراژیک پیوند دارد، اما این جمله در صفحه شعر فارسی بهصورت توضیحی همراه شعر نیامده است. شعر فارسی روایت را شرح نمیدهد؛ آن را از طریق فرم و غیاب اجرا میکند.
در نسخه انگلیسی، عنوان شعر «H» است و حرف متناظر با عنوان نیز در شبکه غایب است. شبکه فارسی ۱۰ در ۱۰ و شبکه انگلیسی ۱۲ در ۱۲ است. این تفاوت ابعاد، بهخودیخود، نه نشانه شکست ترجمه است و نه گواه موفقیت آن. در نسخه انگلیسی، جمله «.Not a drop of that blood returned to the earth» در یادداشتی همراه ترجمه آمده است. بنابراین باید میان شعر که غیاب را از طریق شبکه حروف اجرا میکند و یادداشتی که روایت مرتبط را به زبان میآورد تمایز گذاشت. پرسش دقیقتر این است که رابطه میان عنوان، حرف غایب و بازنگشتن در نسخه انگلیسی چگونه عمل میکند و ترجمه زمانی از سطح انتقال اطلاعات فراتر میرود که بتواند چنین رابطهای را در زبان دیگر دوباره به کار اندازد.
منبع: www.irna.ir

چالشهای زیرساختی و مهاجرت استادکاران سفال لالجین










