تراک-۲۵؛ دستگاه پرتودرمانی که جان بیماران را گرفت
دستگاه تراک-۲۵ که در اواخر سال ۱۹۸۲ در مراکز درمانی آمریکا و کانادا به کار گرفته شد، بهدلیل سپردن ایمنی به نرمافزار و حذف قفلهای سختافزاری، باعث تابش دوزهای مرگبار به چند بیمار در سالهای ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ شد.

گالری تصویری
۴ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، در اوایل دهه ۱۹۸۰، پرتودرمانی به یکی از روشهای مهم درمان سرطان تبدیل شده بود. پزشکان برای از بین بردن سلولهای سرطانی از پرتوهای یونساز استفاده میکردند، اما دقت در محل تابش و کنترل میزان انرژی اهمیت حیاتی داشت. دریافت دوز کمتر اثربخشی را کاهش میداد و دوز بیش از اندازه به بافتهای سالم آسیب میزد.
در چنین شرایطی شرکت کانادایی AECL نسل تازهای از دستگاههای پرتودرمانی به نام تراک-۲۵ را با ترکیب شتابدهنده خطی و کنترل کامپیوتری طراحی کرد. این دستگاه در اواخر سال ۱۹۸۲ به بازار عرضه شد و در مراکز درمانی آمریکا و کانادا مورد استفاده قرار گرفت. نام ۲۵ به انرژی پرتو الکترونی آن یعنی ۲۵ مگاالکترونولت اشاره داشت. این دستگاه با دو شیوه متفاوت میتوانست بافتهای سطحی و عمقی بدن را هدف قرار دهد و طراحی فشردهتری داشت.
به گزارش عصر ایران اپراتور در تراک-۲۵ اطلاعات بیمار و دوز موردنیاز را وارد میکرد و نرمافزار تنظیم دستگاه و کنترل تابش را برعهده میگرفت. این ویژگی سرعت کار را افزایش میداد، اما طراحان برای اعتماد بیشتر به نرمافزار، بخشی از سازوکارهای ایمنی فیزیکی را کنار گذاشتند.
تفاوت با تراک-۶ و تراک-۲۰
شرکت AECL پیش از این دو مدل تراک-۶ و تراک-۲۰ تولید کرده بود که از کامپیوتر استفاده میکردند، اما بخش مهمی از ایمنی آنها مستقل از نرمافزار و بهصورت سختافزاری بود. مدارهای مستقل و قفلهای مکانیکی مانع میشدند دستگاه در وضعیت نامناسب پرتو خطرناک را هدایت کند.
در تراک-۲۵ بخش قابلتوجهی از کنترلهای ایمنی به نرمافزار منتقل شد. به این ترتیب اگر نرمافزار اشتباه میکرد، لزوما سازوکار مستقل فیزیکی برای جلوگیری از پیامد خطرناک وجود نداشت. نرمافزار هم وظیفه اجرای درمان را داشت و هم باید مراقب میبود درمان از محدوده ایمن خارج نشود.
نحوه تابش و خطر دوز اضافه
تراک-۲۵ میتوانست از پرتو الکترونی برای بافتهای سطحی و پرتو ایکس برای نفوذ عمیقتر استفاده کند. برای تولید پرتو ایکس، پرتو الکترونی پرانرژی به هدف فلزی هدایت میشد و سپس سامانهای شدت و توزیع پرتو را تنظیم میکرد.
اگر دستگاه در وضعیت اشتباه قرار میگرفت، پرتو الکترونی پرقدرت میتوانست بدون عبور از اجزای لازم مستقیم به بدن بیمار برخورد کند. مجموعهای چرخان به نام Turntable اجزای لازم برای حالتهای درمانی را در مسیر پرتو قرار میداد و نرمافزار باید از موقعیت درست آن مطمئن میشد.
پرتو خام دستگاه میتوانست در هر جلسه بین ۱۵ هزار تا ۲۰ هزار راد دوز ایجاد کند، در حالی که دوز معمول تجویزشده حدود ۲۰۰ راد بود.
حوادث ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ در آمریکا و کانادا
نخستین حادثه شناختهشده در ۳ ژوئن ۱۹۸۵ در مرکز سرطانشناسی منطقهای کنستون در شهر مارییتا در ایالت جورجیا رخ داد. لیندا نایت، زن ۶۱ ساله که برای درمان ناحیه ترقوه پس از سرطان سینه مراجعه کرده بود، به محض روشن شدن دستگاه حرارت شدید و سوزش احساس کرد. وضعیت او بدتر شد و نشانههای سوختگی در پشت بدن ظاهر شد. برآوردها نشان میداد او در یک یا دو نوبت حدود ۲۰ هزار راد دریافت کرده است؛ تقریبا ۱۰۰ برابر دوز معمول. او بخشی از توان حرکتی شانه و بازو را از دست داد و سینه چپ او برداشته شد. شرکت سازنده در پاسخ اولیه اعلام کرده بود دستگاه اساسا نمیتواند در وضعیت درمان الکترونی بدون سامانه پخشکننده پرتو کار کند.
حادثه بعدی در ۲۶ ژوئیه ۱۹۸۵ در مرکز سرطان انتاریو در شهر همیلتون کانادا اتفاق افتاد. دونا گارتنر، بیمار ۴۰ ساله مبتلا به سرطان دهانه رحم، برای بیستوچهارمین جلسه مراجعه کرده بود. پس از حدود پنج ثانیه سیستم متوقف شد و پیام خطای H-Tilt ظاهر شد و نمایشگر نشان میداد هیچ دوزی نرسیده است. اپراتور دکمه ادامه را فشار داد و این فرایند پنج بار تکرار شد. بیمار از سوزش و درد غیرمعمول در ناحیه لگن شکایت داشت و سه روز بعد بستری شد. شرکت احتمال نقص در کلید تشخیص موقعیت قطعات چرخان را مطرح کرد. گارتنر در نوامبر همان سال بر اثر سرطان جان باخت و بررسی کالبدشکافی نشان داد اگر بیماری زمینهای جان او را نمیگرفت، آسیب پرتودهی احتمالا به جراحی تعویض کامل مفصل لگن منجر میشد.
در دسامبر ۱۹۸۵ حادثه دیگری در بیمارستان یادبود دره یاکیما در ایالت واشنگتن رخ داد. جانیس تیلمان پس از جلسه درمان متوجه قرمزی غیرعادی پوست ناحیه لگن به شکل خطوط موازی شد. در بررسیهای بعدی مشخص شد دچار زخم مزمن، تخریب بافت و درد مداوم شده و به جراحی و پیوند پوست نیاز پیدا کرد. شرکت AECL اعلام کرده بود آسیب گزارششده نمیتواند ناشی از نقص دستگاه یا اشتباه اپراتور باشد.
در ۲۲ مارس ۱۹۸۶ در مرکز سرطان شرق تگزاس در شهر تایلر، بیماری به نام آیزاک دال برای نهمین جلسه درمان ناحیه شانه چپ مراجعه کرد. اپراتور هنگام وارد کردن اطلاعات از کلید جهتنمای بالا برای اصلاح استفاده کرد. پس از آغاز درمان پیام «Malfunction ۵۴» ظاهر شد و نمایشگر اعلام کرد تنها مقدار اندکی از دوز رسیده است. اپراتور دکمه ادامه را فشار داد. دال نور شدید دید، صدایی شبیه وزوز و جرقه شنید و ضربه همراه با حرارت شدید احساس کرد. نمایشگر تصویری مرکز قطع بود و سامانه صوتی درست کار نمیکرد. او در اوت ۱۹۸۶ بر اثر عوارض پرتودهی جان باخت.
چهار روز بعد در ۱۱ آوریل ۱۹۸۶ در همان مرکز، دنیل مککارتی تحت درمان قرار گرفت. اپراتور هنگام اصلاح اطلاعات دوباره از کلید جهتنمای بالا استفاده کرد و همان پیام Malfunction ۵۴ ظاهر شد. مککارتی فریاد میزد که «صورتش آتش گرفته است». او نیز نور شدید دیده و صدایی شبیه سوختن و جرقه شنیده بود. بررسی بعدی نشان داد خطا زمانی اتفاق میافتد که اپراتور اطلاعات را با سرعت زیاد اصلاح میکند. مککارتی در اول مه ۱۹۸۶ جان باخت.
در ۱۷ ژانویه ۱۹۸۷ حادثه دیگری در بیمارستان یاکیما رخ داد. آندرس انگمن در مرحله بعدی درمان با خطا مواجه شد و اپراتور تصور کرد هنوز دوزی نرسیده است. انگمن سوزش شدید در قفسه سینه احساس کرد. برآورد مهندسان نشان میداد بهجای ۷۹ راد، احتمالا بین ۸ هزار تا ۱۰ هزار راد دریافت کرده است. او در آوریل ۱۹۸۷ جان باخت و بررسیها نشان داد عوارض پرتودهی بیش از اندازه نقش اصلی را در مرگ او داشتند.
شرایط رقابتی و ورود نهاد ناظر
پرونده تراک-۲۵ یکی از شناختهشدهترین نمونههای خطای Race Condition یا «شرایط رقابتی» است؛ وضعیتی که چند فرایند نرمافزاری بهطور همزمان به اطلاعات مشترک دسترسی پیدا میکنند و نتیجه به ترتیب اجرا وابسته میشود. وقتی اپراتور با سرعت زیاد اطلاعات را اصلاح میکرد، بخشهای مختلف نرمافزار به وضعیت یکسانی دسترسی نداشتند و دستگاه با وجود نامناسب بودن موقعیت اجزای مکانیکی، پرتو پرقدرت را فعال میکرد.
مشکل اصلی در نحوه طراحی و مدیریت فرایندهای همزمان، نبود سازوکار کافی برای جلوگیری از وضعیتهای خطرناک و ضعف در آزمایش شرایط غیرمعمول بود. استفاده از کدهای بهجامانده از نسلهای قبلی نیز باعث شده بود برخی فرضیات قدیمی بدون ارزیابی کامل در دستگاه جدید استفاده شوند.
پس از تکرار حوادث، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) وارد عمل شد. در مه ۱۹۸۶ این سازمان تراک-۲۵ را معیوب اعلام کرد.
منبع: www.asriran.com

تفاهم مخابرات و شهرداری برای توسعه فیبر نوری زارچ










