گورستان سفیدچاه بهشهر؛ قدیمی‌ترین گورستان مسلمانان در خطر تخریب

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، گورستان سفیدچاه یا به زبان محلی طبری «اسبه چاه» در روستای سفیدچاه از بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر در استان مازندران قرار دارد و در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در بسیاری از منابع از آن به‌عنوان یکی از نخستین گورستان‌های مسلمانان در ایران یاد می‌شود. این گورستان که به گزارش عصر ایران همچنان فعال است، کارشناسان شکل‌گیری آن را به دوره تیموری نسبت می‌دهند، هرچند برخی با استناد به سنگ‌قبرهای موجود قدمت آن را بیشتر می‌دانند. بخش قابل‌توجهی از سنگ‌قبرهای باقی‌مانده به دوره‌های پس از قرن نهم هجری قمری تعلق دارند.

خاک سفیدرنگ منطقه که به دلیل وجود آهک فراوان چنین ظاهری دارد، یکی از دلایل نام‌گذاری این روستا و گورستان عنوان شده است. در میان مردم محلی نیز باوری قدیمی وجود دارد که این خاک باعث کند شدن روند تجزیه اجساد می‌شود و مردگان در این گورستان دیرتر از بین می‌روند یا حتی سالم باقی می‌مانند. همین باور در کنار جایگاه تاریخی و مذهبی گورستان باعث شده ساکنان روستا و بسیاری از اهالی حدود ۵۰ آبادی اطراف، به‌ویژه از محدوده گلوگاه، همچنان مردگان خود را برای دفن به سفیدچاه بیاورند.

موقعیت و تداوم تدفین

گورستان سفیدچاه از چند قرن پیش تاکنون به‌طور پیوسته محل دفن مردگان بوده است. همین تداوم تدفین باعث شده در نگاه نخست تعداد سنگ‌قبرها بسیار بیشتر از تعداد واقعی مدفونان به نظر برسد. در این گورستان برای هر متوفی معمولا از دو سنگ استفاده می‌شده است؛ یکی در قسمت سر و دیگری در قسمت پای متوفی. بنابراین تعداد سنگ‌قبرها را باید تقسیم بر دو کرد تا به تعداد تقریبی قبرها رسید.

گورستان سفیدچاه در حال حاضر دو بخش شرقی و غربی دارد. بخش شرقی قسمت اصلی و قدیمی‌تر گورستان است و بخش غربی ظاهرا از حدود یک قرن پیش، پس از محدود شدن فضای تدفین در بخش شرقی، مورد استفاده قرار گرفته است. حالا بخش غربی بیش از هر قسمت دیگری تحت تأثیر تدفین‌های جدید قرار دارد و در بخش شرقی نیز مداخلات متعدد چهره تاریخی گورستان را تغییر داده است.

ویژگی سنگ‌قبرها و مدفونان

این سنگ‌ها را سنگ‌تراشان سنتی منطقه می‌ساختند؛ هنرمندانی که نسلشان عملا از میان رفته است. در میان سنگ‌قبرهای سفیدچاه دو شکل اصلی بیشتر به چشم می‌خورد؛ سنگ‌قبرهای صندوقی و سنگ‌قبرهای محرابی. نمونه‌های صندوقی از قدیمی‌ترین انواع سنگ‌قبرهای این گورستان هستند و برخی از آن‌ها قدمتی در حدود ۸ تا ۹ قرن دارند. سنگ‌قبرهای محرابی نیز با الهام از معماری ایرانی و نقوش و تزئینات سنتی ساخته شده‌اند و در دوره‌های متأخرتر رواج بیشتری پیدا کرده‌اند.

در بعضی قسمت‌های گورستان آرامگاه‌های خانوادگی نیز دیده می‌شود، از جمله آرامگاهی که سنگ‌قبر آن تاریخ وفات متوفی را ۱۳۵۵ هجری قمری یعنی حدود ۱۰۰ سال قبل می‌داند. در بخش تاریخی گورستان بیشتر سنگ‌قبرها به‌صورت ایستاده قرار گرفته‌اند و نقوش حکاکی‌شده روی آن‌ها اطلاعاتی درباره شغل، جنسیت و گاه شخصیت متوفی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. شانه‌های دوسر معمولا به مردان و شانه‌های یک‌سر به زنان نسبت داده می‌شوند. در کنار نقوش هندسی، اسلیمی و گیاهی، تصاویری از حیواناتی مانند کبوتر، روباه، خرگوش و شتر و همچنین نقش درخت سرو و ابزارهای مرتبط با مشاغل روی بعضی سنگ‌ها دیده می‌شود.

در این گورستان سه تن از نوادگان امام موسی کاظم به نام‌های ابراهیم، منصور و عبدالرحمن نیز مدفون‌اند. آرامگاه آن‌ها دارای ضریح چوبی و گنبدی نقره‌گون است و قدمت آن حدود ۸۴۰ سال ذکر می‌شود. همچنین بنا بر روایت‌های محلی افرادی از خاندان‌های حاکم منطقه از جمله ملک بادله و برخی سادات مرعشی در این گورستان به خاک سپرده شده‌اند.

تهدید تدفین‌های جدید و فرسایش

امروز سفیدچاه تنها محل مراجعه اهالی برای دفن مردگان نیست. گروهی از گردشگران برای تماشای سنگ‌قبرهای تاریخی و عکاسی و گروهی از پژوهشگران و دانشجویان برای مطالعات تاریخی و فرهنگی از آن بازدید می‌کنند. با این حال آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند تضاد میان سنگ‌قبرهای تاریخی و تدفین‌های جدید است. سنگ‌قبرهای امروزی به‌ویژه نمونه‌هایی که تصویر متوفیان روی آن‌ها نصب شده فضای بصری گورستان را به‌شدت تغییر داده‌اند و ارتفاع بعضی از این سنگ‌ها حریم بصری گورستان را تحت تأثیر قرار داده است.

در بعضی موارد خانواده‌ها برای مرمت قبرهای قدیمی سنگ‌های جدیدی را با رعایت فاصله میان دو سنگ‌قبر قبلی قرار داده‌اند، اما این مداخلات به بستر و ساختار اصیل قبر آسیب زده است. در موارد دیگری نیز برای دفن مردگان جدید صندوق‌هایی شبیه نمونه‌های تاریخی ساخته شده، اما این تقلید به معنای حفظ اصالت تاریخی آن‌ها نیست. از سوی دیگر حریم تاریخی گورستان به‌خوبی از محدوده جدید تدفین تفکیک نشده و عبور و مرور نامنظم، ساخت‌وسازهای بدون ضابطه و نبود نظارت مؤثر بر مداخلات جدید به آسیب این مجموعه دامن زده است.

گلسنگ‌ها نیز به‌تدریج بخش مهمی از سنگ‌قبرهای قدیمی را پوشانده‌اند و نقوش و نوشته‌های تاریخی را مخدوش می‌کنند و می‌توانند به فرسایش و تخریب سنگ‌ها منجر شوند. در برخی موارد خواندن نام متوفی یا تشخیص تاریخ وفات دشوار یا غیرممکن شده است. کمبود فضای دفن باعث شده در مواردی سنگ‌قبرهای تاریخی شکسته یا جابه‌جا شوند. بر اساس برخی گزارش‌ها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد سنگ‌قبرهای قدیمی این گورستان از بین رفته‌اند.

سرقت سنگ‌قبرهای قدیمی نیز از دیگر مشکلات سفیدچاه است. این گورستان نگهبانی دائمی ندارد و نبود فنس‌کشی مناسب امکان دسترسی و خروج سنگ‌ها را آسان‌تر کرده است. شرایط طبیعی منطقه از جمله رطوبت، تغییرات دمایی و فرسایش ناشی از شرایط جوی نیز باعث لق شدن سنگ‌ها و افزایش احتمال شکستگی شده و نبود برنامه منظم برای حفاظت و پایش خطر از بین رفتن این آثار را بیشتر می‌کند. گورستان سفیدچاه همچنان گورستان فعالی است و ادامه دفن بدون تعیین محدوده مشخص برای تدفین‌های جدید و بدون نظارت بر شیوه ساخت و مرمت می‌تواند به نابودی تدریجی هویت تاریخی آن منجر شود.