کتاب مغزی که خود را تغییر میدهد؛ انعطافپذیری مغز انسان
کتاب «مغزی که خود را تغییر میدهد» نوشته نورمن دویج با روایت پژوهشها و داستانهای واقعی، مفهوم انعطافپذیری عصبی مغز و نقش تجربه و تمرین در تغییر الگوهای ذهنی را توضیح میدهد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، کتاب «مغزی که خود را تغییر میدهد» کشفی شگفتانگیز درباره قدرت انعطافپذیری مغز انسان را روایت میکند. پیام محوری کتاب این است که مغز انسان یک ساختار کاملاً ثابت و از پیش تعیینشده نیست، بلکه در طول زندگی تحت تأثیر آنچه انجام میدهیم، میآموزیم، تجربه میکنیم و به آن توجه نشان میدهیم، تغییر میکند.
به گزارش عصر ایران، سوده صدری در معرفی این کتاب نوشته است که نورمن دویج در مقدمه مینویسد: «آیا مغز انسان واقعاً میتواند خودش را تغییر دهد؟» دویج روانپزشک، روانکاو و نویسنده کانادایی است که در حوزه ارتباط میان روانشناسی، علوم اعصاب و قابلیت تغییر مغز فعالیت داشته و تلاش کرده یافتههای دانشمندان و متخصصان علوم اعصاب را به زبانی قابلفهم برای عموم ارائه کند.
برای مدتها تصور غالب در علوم اعصاب این بود که مغز انسان پس از دوران کودکی و نوجوانی به ساختاری نسبتاً ثابت تبدیل میشود و اگر بخشی از مغز آسیب ببیند یا توانایی مشخصی شکل نگیرد، امکان بازگشت یا ایجاد تغییرات اساسی بسیار محدود است. اما پژوهشهای جدیدتر تصویر متفاوتی ارائه کردند؛ تصویری که نشان میدهد مغز ساختاری پویا و سازگارپذیر دارد و در پاسخ به تجربهها، یادگیری، تمرین، توجه و حتی آسیبهای عصبی میتواند ارتباطات و سازماندهی خود را تغییر دهد.
انعطافپذیری عصبی چیست
مهمترین مفهوم کتاب، نوروپلاستیسیته یا انعطافپذیری عصبی است. مغز از میلیاردها سلول عصبی به نام نورون تشکیل شده که از طریق ارتباطات پیچیده شبکههایی را تشکیل میدهند؛ شبکههایی مسئول پردازش اطلاعات، حافظه، یادگیری، احساسات، تصمیمگیری و کنترل رفتار هستند.
هنگامی که انسان موضوعی را یاد میگیرد، مهارتی را تمرین میکند یا تجربهای را بارها تکرار میکند، ارتباط میان برخی نورونها تغییر میکند. بعضی ارتباطات تقویت و برخی تضعیف میشوند و در شرایطی ارتباطات و مسیرهای عصبی جدید شکل میگیرند. به بیان ساده، مغز با تجربهها سازگار میشود.
برای مثال، فردی که سالها یک ساز موسیقی را تمرین میکند، صرفاً اطلاعاتی درباره موسیقی ذخیره نمیکند، بلکه شبکههای عصبی مرتبط با شنیدن، تشخیص الگوهای صوتی، حرکت انگشتان و هماهنگی حرکتی او نیز بهتدریج تغییر میکنند. بنابراین یادگیری تنها به معنای اضافه شدن اطلاعات به ذهن نیست، بلکه میتواند با تغییرات فیزیکی و عملکردی در مغز همراه باشد.
نقش توجه، تکرار و تجربه
یکی از مهمترین اصول مطرحشده در کتاب، ارتباط میان استفاده مکرر از یک مسیر عصبی و تقویت آن است. هنگامی که گروهی از نورونها بارها با یک الگوی مشخص فعال میشوند، ممکن است ارتباطات میان آنها تقویت شود. این فرایند در شکلگیری مهارتها، تثبیت حافظه و یادگیری نقش مهمی دارد.
برای مثال، اگر فردی مرتباً در معرض نگرانی قرار بگیرد و هر اتفاق کوچکی را نشانه وقوع یک فاجعه بداند، ممکن است بهتدریج الگوی توجه و واکنش او به سمت نگرانی و تهدید حساستر شود. در مقابل، تمرین آگاهانه توجه، بازنگری در تفسیر رویدادها و یادگیری پاسخهای رفتاری متفاوت میتواند به تغییر تدریجی این الگوها کمک کند.
در کتاب بارها به نقش توجه اشاره میشود. وقتی فرد با تمرکز و توجه آگاهانه مهارتی را تمرین میکند، یادگیری معمولاً مؤثرتر از زمانی است که فعالیت را بدون توجه و به شکل کاملاً خودکار انجام میدهد. آنچه دائماً به آن توجه میکنیم، میتواند بر نحوه دریافت اطلاعات، تفسیر اتفاقات و واکنشهای ما تأثیر بگذارد.
از آسیب مغزی تا تغییر عادتها
یکی از جذابترین بخشهای کتاب، روایت افرادی است که در اثر آسیبهای مغزی یا اختلالات عصبی بخشی از تواناییهای خود را از دست دادهاند، اما با روشهای خاص توانستهاند بخشی از عملکردهای ازدسترفته را بازیابی کنند. این روایتها نشان میدهند مغز در برخی شرایط میتواند از مسیرهای عصبی جایگزین استفاده کند.
یکی از نمونهها پژوهشهای پل باخریتا است. او روی فناوریهایی کار کرد که اطلاعات حسی را از طریق مسیرهای غیرمعمول به مغز منتقل میکردند. برای مثال، در یکی از روشها اطلاعات تصویری به شکل تحریکهای لمسی به پوست منتقل میشد و افراد با تمرین یاد میگرفتند این اطلاعات را بهصورت ادراک فضایی تفسیر کنند. اهمیت این پژوهش در این بود که نشان داد مغز الزاماً به یک مسیر حسی ثابت محدود نیست.
باربارا آروسمیت یانگ نیز یکی از شخصیتهای مطرح کتاب است. او که از مشکلات جدی یادگیری در برخی زمینههای شناختی رنج میبرد، با طراحی تمرینهای هدفمند شناختی تلاش کرد تواناییهای خود را بهبود دهد. روایت دیگری به افرادی مربوط است که پس از سکته مغزی یا آسیبهای عصبی با تمرینهای توانبخشی توانستهاند بخشی از تواناییهای ازدسترفته را بازسازی کنند.
کتاب تأکید میکند توانایی تغییر مغز به دوران کودکی محدود نمیشود. اگرچه مغز در کودکی و نوجوانی انعطافپذیری بالایی دارد، اما مغز بزرگسالان نیز همچنان قابلیت تغییر دارد. البته امکان تغییر در همه افراد و همه شرایط یکسان نیست و عواملی مانند سن، نوع آسیب، وضعیت سلامت، شدت تمرین و شرایط محیطی بر میزان تغییر تأثیر میگذارند.
از نگاه کتاب، تغییر در زندگی تنها با آرزو کردن یا تکرار جملات مثبت اتفاق نمیافتد، بلکه نیازمند تغییر در شیوه توجه، تفسیر، انتخاب و رفتار است. برای استفاده از این اصل چند اقدام پیشنهاد میشود: شناسایی الگوهای تکراری، تمرین توجه آگاهانه، یادگیری مهارتهای تازه مانند زبان و موسیقی، جایگزینی رفتارهای قدیمی با رفتار تازه، استمرار و تکرار، و پذیرش تدریجی بودن فرایند تغییر.
پیام عمیق کتاب این است که انسان نباید خود را اسیر همیشگی الگوهای گذشته بداند. اگر این کتاب در یک جمله خلاصه شود: «مغز انسان تنها ابزاری برای تجربه زندگی نیست؛ خودش نیز در جریان تجربه زندگی، پیوسته در حال تغییر و بازسازی است.»
منبع: www.asriran.com

اجلاسیه شهدای لشکر ۲۲ بیتالمقدس در سنندج برگزار شد





