چرا هر بار که راز جهان را فهمیدیم، اشتباه از آب درآمد؟
بزرگترین متفکران تاریخ از زنون و اقلیدس تا نیوتن و اینشتین بارها تصور کردند راز جهان را کشف کردهاند، اما آزمایشها و پرسشهای تازه از پارادوکس حرکت تا نسبیت و کوانتوم باورهای پیشین را دگرگون کرد.

گالری تصویری
۸ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، بزرگترین متفکران تاریخ بارها تصور کردند که بالاخره راز جهان را کشف کردهاند؛ زمین مرکز عالم بود، زمان برای همه یکسان میگذشت و قوانین طبیعت میتوانستند آینده را پیشبینی کنند. اما گاهی یک آزمایش ساده یا حتی یک سؤال بهظاهر بیاهمیت کافی بود تا سالها باور علمی زیر سؤال برود.
به گزارش عصر ایران این تردیدها حتی به ریاضیات و منطق هم رسید، حوزههایی که قرار بود مطمئنترین ابزار انسان برای شناخت حقیقت باشند. اما چرا نظریههایی که قرنها درست بهنظر میرسیدند، ناگهان اعتبارشان را از دست دادند؟
پارادوکسهای یونانی و بحران درک عدد و بینهایت
حدود ۲۵۰۰ سال پیش، زنون، فیلسوف یونانی، ادعا کرد یک دونده سریع ممکن است هرگز به لاکپشتی که جلوتر از او حرکت میکند، نرسد. در این مسابقه خیالی، آشیل، قهرمان افسانهای یونان، اجازه میدهد لاکپشت مسابقه را از چند متر جلوتر آغاز کند. به گفته زنون، هر بار که آشیل به جای قبلی لاکپشت میرسد، لاکپشت اندکی جلوتر رفته است. این فاصله مدام کوچکتر میشود، ولی ظاهراً هیچوقت از بین نمیرود. همه میدانستند آشیل در عمل برنده میشود، اما پیدا کردن ایراد استدلال زنون ساده نبود. قرنها بعد، ریاضیدانان با مفهوم همگرایی نشان دادند مجموع بینهایت فاصله کوچک میتواند مقداری محدود باشد و آشیل برای سبقت گرفتن به زمانی بینهایت نیاز ندارد.
پیروان فیثاغورث معتقد بودند نسبتهای عددی، کلید فهم نظم جهان هستند، اما محاسبه قطر مربعی با ضلع یک واحد آنها را با ریشه دوم دو روبهرو کرد؛ عددی که نمیتوان آن را بهصورت نسبت دو عدد صحیح نوشت. کشف اعداد گنگ نشان داد حتی سادهترین شکلهای هندسی هم میتوانند تصور انسان از اعداد را به هم بزنند. صفر برای پذیرفته شدن مسیر طولانی طی کرد و بینهایت هم ساده نبود. «گئورگ کانتور» (Georg Cantor) در قرن نوزدهم نشان داد همه بینهایتها هماندازه نیستند؛ مثلاً تعداد اعداد حقیقی، به معنای دقیق ریاضی، از تعداد اعداد طبیعی بیشتر است.
از اصل پنجم اقلیدس تا خمیدگی فضا و زمان
حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد، اقلیدس دانش ریاضی زمان خود را در مجموعهای بهنام اصول گردآوری کرد. روش او پذیرفتن چند اصل اولیه و اثبات بقیه قضیهها با منطق بود. این شیوه بیش از دو هزار سال پایه آموزش ریاضیات باقی ماند، اما اصل پنجم او درباره خطوط موازی ذهن ریاضیدانان را قرنها درگیر کرد. طبق صورتبندی مشهور این اصل، از یک نقطه خارج یک خط مستقیم، فقط یک خط میتوان رسم کرد که با آن موازی باشد. اثبات آن از روی چهار اصل نخست ممکن نمیشد.
سرانجام در قرن نوزدهم، «نیکلای لوباچفسکی» (Nikolai Lobachevsky) و «یانوش بویایی» (János Bolyai) مستقل از یکدیگر نشان دادند میتوان هندسههایی ساخت که در آنها قواعد خطوط موازی متفاوت باشد و از یک نقطه بیش از یک خط رسم کرد که خط موردنظر را قطع نکند. مجموع زاویههای هر مثلث فقط در هندسه اقلیدسی ۱۸۰ درجه است و روی سطحی خمیده مانند کره میتوان مثلثی رسم کرد که مجموع زاویههایش بیشتر از ۱۸۰ درجه باشد. این به معنای اشتباه بودن هندسه اقلیدسی نبود، بلکه نشان داد این هندسه فقط یکی از چندین حالت ممکن است. پاسخ اینکه آیا فضای واقعی جهان از قوانین اقلیدس پیروی میکند، بعدها به نظریه نسبیت عام اینشتین منجر شد که گرانش را با خمیدگی فضا و زمان توضیح داد.
پایان جهان کاملا قابل پیشبینی از کپرنیک تا اینشتین
برای قرنها، انسان تصور میکرد زمین ثابت است و تمام جهان به دور آن میچرخد. ارسطو و بطلمیوس نیز با مدلهایی از حرکت اجرام آسمانی به این تصور اعتبار علمی داده بودند. اما حرکت مریخ معما بود؛ این سیاره گاهی برخلاف مسیر معمول خود حرکت میکرد و بهنظر میرسید به عقب برمیگردد. اخترشناسان با اضافه کردن مسیرهای دایرهای کوچکتر حرکت سیارات را تا حدی پیشبینی کردند، اما سؤال باقی بود که چرا حرکت سیارات باید تا این اندازه پیچیده باشد.
در سال ۱۵۴۳، «نیکلاس کپرنیک» (Nicolaus Copernicus) خورشید را در مرکز منظومه سیارهای قرار داد. در این مدل، وقتی زمین با سرعت متفاوت از مریخ به دور خورشید میچرخد و از آن سبقت میگیرد، از دید ما چنین بهنظر میرسد که مریخ برای مدتی به عقب حرکت میکند. چند دهه بعد، «یوهانس کپلر» (Johannes Kepler) با بررسی دادههای «تیکو براهه» (Tycho Brahe) کشف کرد مدار سیارات دایرهای نیست، بلکه بیضی است. گالیله با تلسکوپ چهار قمر بزرگ مشتری را مشاهده کرد و نشان داد همه اجرام به دور زمین نمیچرخند و مراحل روشنایی زهره را دید که با مدل ساده زمینمرکزی سازگار نبود. در قرن هفدهم، آیزاک نیوتن نشان داد همان قوانینی که افتادن یک سیب را توضیح میدهند، بر حرکت ماه و سیارات نیز حاکم هستند.
موفقیت قوانین نیوتن در محاسبه مسیر سیارات و خورشیدگرفتگیها باعث شد بسیاری تصور کنند جهان کاملاً قابل پیشبینی است. «پیر سیمون لاپلاس» (Pierre-Simon Laplace) فرض کرد اگر موجودی موقعیت و سرعت تمام ذرات جهان را بداند و به همه قوانین مسلط باشد، میتواند تمام اتفاقات گذشته و آینده را محاسبه کند. اما در اواخر قرن نوزدهم رفتار نور، کشف ذرات سازنده اتم و اختلاف کوچک در محاسبه مدار عطارد نشان داد بخشهایی از طبیعت ناشناخته ماندهاند.
فیزیکدانان تصور میکردند نور باید از محیطی نامرئی بهنام اتر عبور کند. در سال ۱۸۸۷، مایکلسون و مورلی آزمایشی برای اندازهگیری اثر حرکت زمین در این محیط طراحی کردند، اما نتیجه برخلاف انتظار بود و تردیدهایی درباره فضا و حرکت ایجاد کرد. در سال ۱۹۰۵، آلبرت اینشتین با نظریه نسبیت خاص نشان داد اگر سرعت نور در خلأ برای همه ناظران لخت یکسان باشد، زمان و مکان مطلق نیستند. ناظر لخت ناظری است که ساکن باشد یا با سرعت ثابت در مسیری مستقیم حرکت کند و شتاب نداشته باشد. دو اتفاق همزمان برای یک نفر ممکن است برای دیگری همزمان نباشند و گذر زمان و اندازهگیری طول به حرکت ناظر بستگی دارند. امروزه سامانههای موقعیتیابی ماهوارهای برای محاسبه دقیق موقعیت باید اثرات نسبیت را در نظر بگیرند. اینشتین ده سال بعد با نسبیت عام نشان داد جرم و انرژی میتوانند ساختار فضا و زمان را خمیده کنند. این نظریه انحراف کوچک مدار عطارد را توضیح داد و پیشبینی کرد نور در نزدیکی اجرام پرجرم منحرف میشود. قوانین نیوتن اشتباه نبودند و همچنان در شرایط روزمره با دقت کار میکنند، اما در همه شرایط پاسخگو نیستند.
کوانتوم، گودل و محدودیت پیشبینی
در آغاز قرن بیستم، فیزیکدانان با این معما روبهرو شدند که چرا اجسام داغ برخلاف پیشبینی قوانین کلاسیک، در فرکانسهای بالا انرژی نامحدودی تابش نمیکنند؛ تناقضی که بعدها فاجعه فرابنفش نام گرفت. در سال ۱۹۰۰، «ماکس پلانک» (Max Planck) با این فرض که انرژی در بستههای مشخص مبادله میشود، راهی برای حل مسئله پیدا کرد. پنج سال بعد، اینشتین با بررسی اثر فوتوالکتریک نشان داد نور علاوهبر ویژگی موجی، رفتاری ذرهای نیز دارد و ذرات تشکیلدهنده نور، فوتون نام دارند.
در آزمایش دوشکاف، پس از عبور نور از دو شکاف باریک، الگویی از نوارهای روشن و تاریک روی پرده آشکارساز شکل میگیرد. حتی اگر فوتونها یکییکی عبور داده شوند، پس از برخورد تعداد زیادی از آنها همان الگوی موجی ظاهر میشود. اگر اطلاعات مسیر ذره قابل تشخیص باشد، الگوی تداخل از بین میرود. این اتفاق ارتباطی با نگاه کردن انسان ندارد، بلکه به برهمکنش فیزیکی و ثبت اطلاعات مسیر مربوط است. در سال ۱۹۲۷، «ورنر هایزنبرگ» (Werner Heisenberg) با اصل عدم قطعیت نشان داد مکان و تکانه یک ذره را نمیتوان همزمان با دقت دلخواه مشخص کرد. تکانه برابر با حاصلضرب جرم در سرعت حرکت جسم است. این محدودیت ناشی از ضعف دستگاهها نیست، بلکه از ویژگیهای بنیادی فیزیک کوانتوم سرچشمه میگیرد. مکانیک کوانتوم به یکی از دقیقترین نظریههای علمی تبدیل شد، اما نشان داد در دنیای ذرات همهچیز ساده نیست.
در آغاز قرن بیستم، «دیوید هیلبرت» (David Hilbert) میخواست تمام ریاضیات را بر پایه اصولی مشخص و بدون تناقض بنا کند. اما «برتراند راسل» (Bertrand Russell) با پرسشی ساده تناقضی مطرح کرد: مجموعه تمام مجموعههایی که عضو خودشان نیستند، آیا خودش عضو خودش است؟ اگر باشد، نباید باشد و اگر نباشد، باید باشد. در سال ۱۹۳۱، «کورت گودل» (Kurt Gödel) با تبدیل گزارهها و اثباتها به اعداد ثابت کرد در هر دستگاه ریاضی سازگار که قواعدش دقیق و محاسبهپذیر باشد و توانایی بیان حساب اعداد طبیعی را داشته باشد، گزارههایی وجود دارند که نه میتوان آنها را اثبات کرد و نه نادرستیشان را نشان داد. چنین دستگاهی نمیتواند بدون اصول خارج از خودش، سازگاری خود را اثبات کند. چند سال بعد، «آلن تورینگ» (Alan Turing) ثابت کرد هیچ الگوریتمی وجود ندارد که در تمام موارد تشخیص دهد یک برنامه با ورودی مشخص سرانجام متوقف میشود یا نه. بازی زندگی جان کانوی با صفحهای شبیه شطرنج و چند قانون ساده نیز رفتارهای پیچیده ایجاد میکند. در دهه ۱۹۶۰، «ادوارد لورنتس» (Edward Lorenz) متوجه شد تغییر بسیار کوچکی در دادههای اولیه مدلهای هواشناسی میتواند نتایج کاملاً متفاوتی ایجاد کند. این پدیده بعدها به اثر پروانهای معروف شد، هرچند منظور این نیست که بال زدن یک پروانه حتماً باعث ایجاد طوفان میشود.
منبع: www.asriran.com

اپراتورهای هوش مصنوعی؛ از تصویب آییننامه تا تحول صنایع













