چرا باران رحمت در ایران به سیلاب و آبگرفتگی بدل میشود؟
حمیدرضا خدابخشی، پژوهشگر منابع آب و محیطزیست، در تحلیلی ریشه تبدیل باران به سیلاب و آبگرفتگی معابر کلانشهرها را از معماری شهری و بافت خاک تا ناکارآمدی حکمرانی آب بررسی کرد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، با شروع فصل بارشها و وقوع آبگرفتگیهای شدید در معابر کلانشهرها، این پرسش مطرح میشود که چرا باران در ایران ـ کشوری که با بحران بیآبی، خشکسالی و فرونشست دستوپنجه نرم میکند ـ بهجای سیراب کردن سفرههای زیرزمینی، به سیلابهای ویرانگر و روانآبهای تخریبگر بدل میشود؟ به گزارش ایسنا، روزنامه ایران در گفتوگو با حمیدرضا خدابخشی، پژوهشگر و کارشناس برجسته منابع آب و محیطزیست، ریشههای این مساله را از معماری شهری و بافت خاک تا ناکارآمدی حکمرانی آب بررسی کرده است.
در این تحلیل، این پرسش مطرح است که کشورهای دارای برنامه برای مدیریت آب و مهار سیلاب چه میکنند و چرا چرخه آبگرفتگی معابر و اتلاف منابع ادامه دارد.
از آبانبارهای قزوین تا مدل جزایر مدیترانهای
خدابخشی بحث را با نگاهی به تجربیات تاریخی آغاز میکند و میگوید: «در گذشته، مردم قزوین با وجود آنکه در منطقهای نسبتاً کمبارش اما مستعد زندگی میکردند، با ساخت آبانبارهای زیرزمینی در خانهها، آب باران و برف زمستانه را جمعآوری و ذخیره میکردند تا شرب شهر تأمین شود.»
او به تجربه یک کشور کوچک در مدیترانه اشاره میکند که سرانه آب آن بسیار ناچیز و تا حدود ۷۰ متر مکعب است و با جمعآوری آب باران از تمام سطوح (خیابان، سقف و…) از آن به عنوان «آب سبز» استفاده میکند. به گفته وی: «اما ما در شیوههای استحصال آب باران و آوردههای زمستانه خود هیچ تغییری ندادهایم و همچنان شیوههای سنتی و مدرن را با هم بیگانه نگه داشتهایم.»
وقتی محلات عمود بر مسیلها ساخته میشوند
این پژوهشگر با ذکر مثال اهواز، ریشه آبگرفتگیهای سالهای اخیر این شهر را بررسی میکند: «بررسیهای میدانی نشان میدهد محلات اهواز دقیقاً در جاهایی دچار آبگرفتگی شدید میشوند که ساختوساز آنها عمود بر مسیر جریان طبیعی مسیلهای قدیمی صورت گرفته است، نه همجهت با آنها!»
به گفته او، یعنی محلات بهگونهای ساخته شدهاند که در عمل همچون سد و بند در برابر جریان سیلاب عمل میکنند، بدون آنکه برای دفع آبهای سطحی آنها فکری شده باشد. وی با یادآوری محلات قدیمی اهواز خاطرنشان میکند: «در آن محلات، خیابانها دارای سیستم گربهرو و کانیوهای کناری بودند و پس از شدیدترین بارانها، حتی یک قطره آب روی آسفالت باقی نمیماند.»
نقد نسخه واحد شهر اسفنجی و چالش حکمرانی آب
خدابخشی درباره مفهوم «شهر اسفنجی» که توسط برخی کارشناسان همچون آقای آشکری مطرح میشود، هشدار میدهد: «مفهوم شهر اسفنجی برای شهری مثل تهران کاملاً کارآمد است؛ چرا که تهران روی دامنه کوهستان و بافت آبرفتی و متخلخل خاک ساخته شده و اگر به آسفالت متخلخل اجازه نفوذ دهیم، آب به سفرههای زیرزمینی و آبخوانها هدایت میشود.»
اما به گفته او، این فرمول برای شهرهایی با بافت خاک سنگین در جنوب کشور ـ مانند اهواز، زاهدان، بندرعباس و خیلی از شهرهای سیستان و بلوچستان ـ کاربرد ندارد. در این مناطق، خاک آبرفتی و متخلخل وجود ندارد و اصولاً تا خرمشهر آبخوانی در زیر شهر وجود ندارد که آب به آن نفوذ کند. او تاکید میکند در اهواز تلاش برای نفوذ آب بیمعناست و طراحی شهری باید بر اساس دفع اصولی آبهای سطحی از طریق شبکه آبرو و زهکشی هدایتشده به سمت یک زهکش بزرگ تاریخی یعنی رودخانه کارون انجام شود. به گفته وی، امروز به دلیل طراحی اشتباه، مجبور شدهاند پروژههای میلیاردی لولهگذاری اجرا کنند و حتی آب سطحی را با شبکه فاضلاب ادغام کنند که هزینههای بهرهبرداری سنگینی دارد.
خدابخشی با اشاره به بحران فرونشست در شهرهایی چون تهران، اصفهان و شیراز، ریشه را در شکاف میان علم و عمل میداند: «در نظام شهرسازی ما، تنها جانمایی مسکن، خیابان و بازارچه انجام میشود و ابعاد هیدرولوژیکی، اقلیمی و زمینشناسی کاملاً نادیده گرفته میشود.» او میگوید استاندارد ملی ساختمان بیش از ۳۰ تا ۴۰ سال قدمت دارند و با علم ۶۰ سال پیش تدوین شدهاند، در حالی که کشورهای توسعهیافته دانش را به سرعت وارد استانداردها کردهاند، مانند کشور آلمان که برای گذار از شیشههای دوجداره به شیشههای سهجداره، سوبسیدهای کلان پرداخت میکند تا در مصرف انرژی صرفهجویی شود.
به گفته وی، شهرداریها به عنوان مجری، وزارت راه و شهرسازی در بخش طراحی شهری و وزارت جهاد کشاورزی (سازمان منابع طبیعی) در بخش آبخوانداری باید هماهنگ باشند، اما در نظام مهندسی و شهرسازی کنونی، جایگاهی برای پیوستهای هیدرولوژیکی پیشبینی نشده است و حتی معاونت آب وزارت نیرو نیز جایگاهی برای مباحث هیدرولوژیکی شهری ندارد.
این کارشناس میگوید: «نظام حکمرانی آب ما برای تعریف پروژه (آن هم پروژههای عمدتاً سازهای و پیمانکارمحور) طراحی شده است، نه برای ورود دانش و انعطافپذیری.» او شرط لازم حکمرانی را یک نظام دموکراتیک میداند که در آن تمام ذینفعان، تصمیمسازان و صاحبنظران در فرآیند قانونگذاری و تصمیمگیری نقش داشته باشند و حکمرانی کنونی را یک حکمرانی ناقص نظارتی و اجرایی میداند؛ نه حکمرانی تصمیمسازی و تلفیق دانش.
او به عامل اقتصادی بازدارنده توسعه پایدار اشاره میکند: «شرکتهای بزرگ کشت و صنعت نیشکر بهخوبی میدانند که با استفاده از سیستمهای آبیاری زیرسطحی تیپتایپ (TP/Tape) نواری میتوانند ۴۰ تا ۵۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی کنند و حتی تولید خود را افزایش دهند. اما چرا این کار را نمیکنند؟ چون آب کشاورزی به صورت ارزانقیمت و به وفور در اختیارشان قرار دارد و کمبودی احساس نمیکنند.» به گفته وی، اصلاح سیستم باید از محل سود سالانه هزینه شود که سود سهامداران را در سالهای اولیه کاهش میدهد.
خدابخشی تاکید میکند مدیران به دلیل فشارهای زودبازده اقتصادی، ترس از تنشهای مدیریت کوتاهمدت و دسترسی به آب ارزانقیمت، حاضر به سرمایهگذاری برای منافع بلندمدت محیطزیستی و امنیت آبی کشور نیستند. چون این صنایع تعیینکننده اشتغال (مثلاً تأمین ۳۰ تا ۴۰ درصد شکر کشور) و حجم بزرگی از تولید هستند، به بازیگران مسلط تبدیل میشوند و «شبکه ذینفعان» شکل میگیرد؛ کسانی که خواسته یا ناخواسته مسیر توسعه پایدار را با چالش مواجه میکنند و تاوان آن را محیط زیست، منابع آب و نسلهای آینده میپردازند.
منبع: www.isna.ir

همافزایی مناطق آزاد و آموزشوپرورش بسترساز توسعه پایدار آموزشی






