پرخوری هیجانی؛ پناه بردن به غذا در روزهای غم و بیارزشی
در کلانشهرها خوردن اغلب نه برای رفع گرسنگی که برای پوشاندن حفرههای روانی رخ میدهد. شکوفه شیبانی، کارشناس ارشد روانشناسی، درباره ریشهها و راههای برونرفت از پرخوری هیجانی توضیح میدهد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان، شکوفه شیبانی، کارشناس ارشد روانشناسی، در گفتوگویی به این موضوع پرداخته است که در کلانشهرها خوردن اغلب نه بهعنوان نیاز بدن بلکه بهعنوان راهی برای پوشاندن حفرههای روانی مانند احساس بیارزشی، خشم یا غمگینی تجربه میشود. او میگوید گاهی گرسنگی انسان هیچ ارتباطی با معدهاش ندارد و ممکن است ساعتها پیش غذا خورده باشد، اما همچنان میل عجیبی به خوردن چیزی شیرین، شور، چرب یا ترد داشته باشد. در چنین لحظاتی، آنچه فرد را به سمت یخچال، قفسه تنقلات یا سفارش یک وعده فستفود میکشاند، الزاماً نیاز جسمانی به غذا نیست؛ گاهی روان او به دنبال تسکینی است که در جای دیگری از زندگی پیدایش نکرده است.
غذا و حافظهٔ عاطفی
به گفته این کارشناس، رابطه ما با غذا بسیار قدیمیتر و عمیقتر از یک نیاز زیستی است. وقتی پا به دنیا میگذاریم نخستین تجربههای آرامش ما با تغذیه گره میخورد؛ نوزاد نهتنها از طریق شیر مادر گرسنگی خود را برطرف میکند، بلکه همزمان گرما، امنیت، تماس جسمانی و آرامش را نیز تجربه میکند. به این ترتیب، در حافظه عاطفی انسان، خوردن میتواند با احساس امنیت و دوست داشتهشدن پیوند بخورد. این پیوند در بزرگسالی نیز به شکلهای مختلف ادامه مییابد: برای جشن گرفتن غذا میخوریم، برای همدردی غذا میخوریم، در میهمانیها محبت را با خوراکیها ابراز میکنیم و گاهی برای تسکین اندوه به سراغ غذا میرویم. غذا در فرهنگ انسانی فقط یک ماده مصرفی نیست؛ زبان عاطفه، خاطره و ارتباط است. او همچنین میگوید «وقتی سیر میشویم انگار احساس امنیت هم داریم.»
پاداش فوری و چرخهٔ سرزنش
وقتی عزت نفس فرد آسیب میبیند، مغز او به دنبال پاداش فوری میگردد. به گفته شیبانی، یکی از مهمترین دلایل افزایش تمایل به مصرف خوراکیهای پرچرب، شیرین و شور در دوران افسردگی یا احساس بیارزشی، تغییر در سازوکارهای تنظیم هیجان و پاداش در مغز است. غذاهای فوق فرآوریشده معمولاً ترکیبی از قند، چربی، نمک و بافتهای جذاب دارند که میتوانند مدارهای پاداش مغز را بهسرعت تحریک کنند؛ در این فرایند، انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین نقش دارند. وقتی فرد در زندگی روزمره احساس شکست، طردشدگی، ناکافی بودن یا دوستداشتنی نبودن میکند، ممکن است برای تجربه یک احساس خوشایند و سریع به غذا پناه ببرد. بازسازی یک رابطه، رسیدن به موفقیت شغلی، بهبود عزتنفس یا حل تعارضهای خانوادگی زمانبر است؛ اما خوردن یک بسته شکلات یا یک وعده غذای پرکالری، پاداشی فوری و در دسترس فراهم میکند. در واقع از یک میانبر استفاده میشود که در آن لحظه جواب میدهد، اما عملاً سر از جای دیگری درمیآورد.
ارتباط میان احساس بیارزشی و پرخوری گاهی لایه پیچیدهتری دارد. فردی را تصور کنید که در عمق وجودش باور دارد به اندازه کافی خوب، زیبا، موفق یا دوستداشتنی نیست. چنین فردی ممکن است در مواجهه با ناکامیهای روزمره، به جای همدلی با خودش، به سرزنش خود روی بیاورد و ساعتها به این فکر کند که چرا نتوانسته مطابق انتظاراتش زندگی کند، چرا دیگران او را انتخاب نکردهاند، چرا به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد یا چرا از نظر خودش جذابیت و شایستگی لازم را ندارد. در چنین شرایطی، خوردن میتواند تسکینی موقت تبدیل شود، با این حال پس از آن، احساس گناه ناشی از پرخوری نیز به سراغ فرد میآید. «باز هم نتوانستم خودم را کنترل کنم»، «چقدر اراده ضعیفی دارم»، «حتی نمیتوانم مراقب بدن خودم باشم.» این جملات، حلقه تازهای از سرزنش را شکل میدهند. فردی که پیشتر از احساس بیارزشی رنج میبرد، اکنون رفتار غذایی خود را نیز به مدرکی برای اثبات بیارزشیاش تبدیل میکند. به این ترتیب، چرخهای شکل میگیرد: احساس بیارزشی، اضطراب و اندوه، پناه بردن به غذا، تسکین کوتاهمدت، احساس گناه و در نهایت تشدید بیارزشی. البته این چرخه در همه افراد یکسان نیست و پرخوری همیشه نشانه خودتنبیهی یا عزتنفس پایین نیست؛ اما در برخی افراد، این دو تجربه به شکلی عمیق به یکدیگر گره میخورند.
لذت قابل خرید در زندگی مدرن
شیبانی همچنین به نقش مناسبات اجتماعی اشاره میکند و آن را قابل کتمان نمیداند. او یادآور میشود سه، چهار دهه پیش در شهرها رستورانها و مراکز فروش غذا واقعاً در اقلیت بودند و حتی ثروتمندان به ندرت در رستورانها غذا میخوردند، اما حالا مدام اشتهای ما با این همه رنگ و تنوع تحریک میشود. به گفته او، صنعت غذا و تبلیغات تجاری، لذت فوری را به یکی از در دسترسترین کالاهای زندگی تبدیل کرده و اجازه نمیدهد ما با مسائل روانی خود روبهرو شویم. شبکههای اجتماعی نیز کارکرد مشابهی دارند؛ به جای روبهرو شدن با بیحوصلگی، ویدیوهای کوتاه یکدقیقهای در اینستاگرام دیده میشود و آن ویدیو در خیابان به یک غذای فستفودی تبدیل میشود. غذاهای آماده، تنقلات رنگارنگ و خوراکیهای پرکالری، راهی سریعتر از بسیاری از راههای دستیابی به رضایت روانی در اختیار ما قرار میدهند. زندگی مدرن با کاهش روابط عمیق انسانی، فشار اقتصادی، رقابت اجتماعی، مقایسه دائمی در شبکههای اجتماعی و فرسودگی شغلی همراه شده است. انسان امروز ممکن است ساعتها در معرض تصاویری از زندگیهای ظاهراً موفق و بینقص دیگران قرار بگیرد و همزمان احساس کند از زندگی خود عقب مانده است. در چنین شرایطی، مصرف غذا میتواند به یکی از معدود لذتهای قابل خرید تبدیل شود؛ لذتی که نه به تأیید دیگران نیاز دارد، نه مستلزم تلاش طولانی است و نه برای دستیابی به آن باید شایستگی خاصی را اثبات کرد. در این باره مثالی مطرح میشود: پدر خانوادهای که نمیتواند لذت یک مسافرت آنچنانی را برای خانوادهاش تأمین کند، دستکم غذاگردی—گیرم ناسالم—را میتواند. شاید به همین دلیل است که گاهی یک وعده غذای ناسالم، برای انسانی خسته از تلاش برای اثبات ارزشمندی خود، به پناهگاهی موقت تبدیل میشود.
راههای برونرفت از پرخوری هیجانی
برای تغییر این وضعیت، شیبانی پیشنهاد میکند وقتی به خوردن غذا بدون حس گرسنگی روی میآوریم، از خود بپرسیم «در این لحظه چه احساسی را تجربه میکنم؟» آیا خستهام؟ تنها هستم؟ احساس طردشدگی دارم؟ از خودم ناراضیام؟ نیاز دارم کسی مرا ببیند، تحسینم کند یا به من اطمینان بدهد که دوستداشتنی هستم؟ البته نباید هر تمایل به خوردن تنقلات را نشانه یک مشکل روانشناختی دانست. خواب ناکافی، محدودیت غذایی شدید، تغییرات هورمونی بهویژه در زنان، برخی داروها و عوامل جسمانی نیز میتوانند بر اشتها و میل به غذا تأثیر بگذارند. افسردگی در بعضی افراد اشتها را افزایش میدهد و در برخی دیگر آن را کاهش میدهد. از این زاویه، راه رهایی از پرخوری هیجانی، پیش از آنکه در رژیمهای سخت غذایی و کنترل وسواسگونه کالریها جستوجو شود، در بازسازی رابطه انسان با خودش است. کسی که خود را دوستداشتنی نمیداند، ممکن است حتی مراقبت از بدنش را نیز به تعویق بیندازد و کسی که دائماً خود را سرزنش میکند، احتمالاً در مواجهه با لغزشهای غذایی نیز به جای درک نیازهایش، خودش را مجازات خواهد کرد. مراقبت از خود، صرفاً به معنای انتخاب غذای سالم نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن این حقیقت است که بدن ما حتی در روزهای شکست، اندوه، ناکامی و بیحوصلگی نیز شایسته مراقبت است. شاید لازم باشد به جای آنکه با هر بار پرخوری از خود بپرسیم «چرا اینقدر بیارادهام؟» سؤال دیگری مطرح کنیم: «چه چیزی در زندگی من آنقدر کمرنگ شده که برای تجربه چند دقیقه آرامش، به غذا پناه میبرم؟» یکی از مهمترین قدمهای بلوغ روانی این است که یاد بگیریم گرسنگی عاطفی خود را با غذا پاسخ ندهیم؛ همانطور که نباید با محروم کردن خود از غذا، احساس بیارزشیمان را تنبیه کنیم.
منبع: www.yjc.ir

چالشهای مدیریت دارو و درمان معتادان در زنجان





