نفرین برنامهریزی متمرکز؛ تجربه بالی و درس آن برای اقتصاد ایران
تجربه جایگزینی نظم سنتی کشت برنج در بالی با برنامه متمرکز، میانگین برداشت در هر هکتار را از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۴ حدود ۱۳درصد کاهش داد و بازگشت به هماهنگی محلی، افزایش حدود ۱۸درصدی را در سال ۱۹۸۶ به همراه داشت.

به گزارش دنیای اقتصاد، کشاورزان آن منطقه قبل از این با همکاری انجمنهای سوباک و در طول قرنها با هدایت معابد آب و بر اساس قواعدی که با تقويم و مناسک مذهبی درآمیخته بود به کشت برنج مشغول بودند. اما برنامهریزان بیرونی با اطمینان به علمی و عملی بودن برنامه خودشان، قواعدی را که خرافه میدانستند کنار زدند و برنامه خود را جایگزین کردند. از کشاورزان خواسته شد برنامهای را که لابد با در نظر گرفتن پیچیدگیها و صرف زمان در جلسات ریخته بودند جدی بگیرند و مطابق آن کار کنند تا به تولید پربازده و بهینه برسند.
تقویم پیچیده کشاورزان سنتی
تقویم کشاورزان سنتی پیچیدگیهایی داشت. چرخههای سهروزه، پنجروزه و هفتروزه همزمان پیش میرفتند و هر روز در این سه چرخه، سه نام مختلف داشت. این نامها با هفتههایی که آنها هم نام خود را داشتند ترکیب میشدند و روی تعیین زمان کار و مناسک تاثیر میگذاشتند. مثلا اگر سهشنبه هفته «کورانتیل» با روز «کلیوون» از چرخه پنجروزه منطبق میشد، کار باید متوقف میشد؛ زیرا باور داشتند که کاشت در این روز آفت و بیماری میآورد. برای روزهای دیگر هم قواعدی برای کاشت گیاهان مختلف وجود داشت. استفن لنسینگ، انسانشناس و پژوهشگر این نظام، زمان را در فرهنگ بالی دارای چگالی بیشتری از زمان در فرهنگ غرب توصیف میکند.
کشت پیوسته و افت ۱۳درصدی برداشت
سوباکها و معابد آب، کشاورزان بالادست و پاییندست را از طریق هماهنگی زمان کشت و نوبت آبیاری همراه یکدیگر میکردند تا بالادستی همه منابع آب را برای خودش نخواهد و پاییندستی از مشارکت در مهار آفات سر باز نزند. مزارع همسایه با خالیماندن همزمان برای مدتی مشخص، باعث میشدند آفتها غذا و زیستگاه کمتری داشته باشند و جمعیتشان کمتر شود. بنابراین زمین خالی و کار نکردن بخشی از فرآیند تولید بود. برنامهریز آمد و دستور کشت پیوسته داد، هماهنگی پیشین به هم خورد، تقسیم آب دشوار شد و آفتها گسترش پیدا کردند. طبق آمار، میانگین برداشت در هر هکتار از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۴ حدود ۱۳درصد کاهش یافت. در این فقره، با فشار کشاورزان روشهای هماهنگی قبلی برگشت و بهتدریج دوباره سوباکها و معابد آب زمان کشت و آبیاری را تنظیم کردند. آنها بذرهای پربازده را کنار نگذاشتند و فناوری تازه را با نظم محلی سازگار کردند. در همین دوره، میانگین برداشت دوباره افزایش یافت و در سال ۱۹۸۶ حدود ۱۸درصد بیشتر از سال ۱۹۸۴ شد. ارزیابان نهایی خود طرح آبیاری بالی نیز پذیرفتند که جایگزینی نظم محلی با روش فنی و بوروکراتیک تازه، از عوامل اصلی افت عملکرد بوده است.
شکلگیری هماهنگی بدون مرکز
در نگاه تمرکزگرا، گویی هر نظمی باید حاصل طراحی و فرمان یک مرکز باشد. لنسینگ و همکارش جیمز کریمر برای بررسی چگونگی شکلگیری هماهنگی میان کشاورزان، از تفکر سیستمی استفاده کرده و تصمیمهای سوباکها را شبیهسازی کردند. در مدل، هر سوباک برداشت خود را با همسایهها مقایسه میکرد و اگر همسایهای نتیجه بهتری گرفته بود، برنامه کشت او را میپذیرفت. با تکرار این فرآیند، گروههایی با زمانبندی هماهنگ شکل گرفتند که به نظم واقعی شبکه معابد آب شباهت داشتند، بدون آنکه مرکزی از ابتدا برنامه کشت همه را تعیین کرده باشد.
درس بالی برای اقتصاد ایران
در اقتصاد ایران هم، وقتی دولت میخواهد با برنامهریزی متمرکز بهجای تولیدکننده و مصرفکننده درباره مقدار تولید، قیمت فروش و شیوه مصرف تصمیم بگیرد، باید روشن کند چگونه به اطلاعات و تجربههایی دسترسی پیدا کرده که میان همین افراد پراکنده است. تولیدکننده از گرفتاری تامین مواد اولیه و رفتار مشتری خبر دارد و مصرفکننده از دخلوخرج و نیازهای خودش. گردآوری چند جدول و برگزاری جلسات هماهنگی، بهخودیخود این شناخت را به مرکز تصمیمگیری منتقل نمیکند. دولتها باید شرایط فعالیت را فراهم کنند. دولت باید به شکلگیری و ادامه کار نهادهای مستقل کمک کند تا قراردادها ضمانت اجرا داشته باشند، جلوی انحصار و تقلب گرفته شود و زیاندیدگان بتوانند خسارتشان را پیگیری کنند. تولیدکننده هم به زیرساخت قابلاتکا و مقرراتی نیاز دارد که بتواند بر اساس آنها برای کار خودش برنامه بریزد. اما وقتی دولت با برنامهریزی بالا به پایین تعیین میکند هر بنگاه چه مقدار تولید کند، محصولش را به چه کسی بفروشد و مردم چه چیزی مصرف کنند، عملا جای تصمیمگیران را هم گرفته است. در بالی، کشاورزان با قواعد مشترک و تعهد به یکدیگر کار میکردند. وجود این قواعد برای همکاری ضروری بود؛ گرفتاری از آنجا آغاز شد که برنامهریزی دستوری، اختیار تغییر قواعد را برای اداره کار همه کشاورزان کافی دانست.
منبع: donya-e-eqtesad.com

نایبرئیس کمیسیون معدن: اولویت بخش معدن بقا و تابآوری است






