موزه دانشگاه بیرجند؛ از میراث تاریخی تا لمس علم و فناوری

به گزارش ایرنا، استان خراسان جنوبی به‌عنوان یکی از خاستگاه‌های فرهنگ، دانش و پرورش چهره‌های علمی کشور شناخته می‌شود و تاسیس مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۶ خورشیدی به‌عنوان یکی از نخستین مدارس نوین کشور و شکل‌گیری دانشگاه بیرجند در سال ۱۳۵۴ گواه این پیشینه است؛ دانشگاهی که فعالیت آموزشی خود را در مهرماه ۱۳۵۶ با ۱۲۰ دانشجو در سه رشته فیزیک، شیمی و ریاضی آغاز کرد.

ایده شکل‌گیری موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در راستای سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ دانشگاه و با هدف صیانت از میراث علمی و فرهنگی منطقه دنبال شد و اساسنامه این مجموعه ۲۵ دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیأت امنای دانشگاه رسید. این مجموعه با چهار هزار مترمربع مساحت و سه هزار مترمربع زیربنا در پردیس شهدای دانشگاه بیرجند واقع شده و بخش‌هایی همچون موزه دانشگاه و آموزش، موزه علم و فناوری، مرکز اسناد، باشگاه مفاخر و موزه محصولات راهبردی استان را در بر می‌گیرد.

موزه دانشگاه بیرجند ۹ شهریورماه ۱۴۰۴ پروانه رسمی فعالیت خود را از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت کرد و ثبت ملی دو دست لباس تاریخی زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی در ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵ از اقدامات آن اعلام شده است. در همین زمینه جمعی از خبرنگاران رسانه‌های گروهی در قالب یک تور خبری از این مجموعه بازدید کردند.

موزه دانشگاه بیرجند حاصل تلاش درون‌دانشگاهی است

رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در جریان این بازدید گفت: «این مجموعه بدون دریافت حمایت مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه و با تکیه بر توان تخصصی، امکانات و ظرفیت‌های داخلی دانشگاه بیرجند طراحی، مرمت و تجهیز شده است.»

هادی صمدیه اظهار کرد: «ایده تاسیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند از سال ۱۳۹۷ مطرح شد و پس از تصویب در هیأت امنای دانشگاه در ۲۵ دی‌ماه ۱۳۹۸، عملیات تغییر کاربری و آماده‌سازی فضای آن آغاز شد.» وی افزود این مجموعه از سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری اولیه رسید و موزه دانشگاه بیرجند با سه هزار مترمربع زیربنا از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی کشور به شمار می‌رود.

وی تصریح کرد تمام مراحل ایده‌پردازی، طراحی، اجرا، مرمت و تجهیز با استفاده از ظرفیت‌های دانشگاه انجام شده و حتی در مبلمان و تجهیزات به‌جای خرید وسایل جدید، از کارگاه مرمت دانشگاه برای بازسازی امکانات موجود استفاده شده است. وی همچنین از هزینه‌کرد حدود چهار میلیارد تومان برای تجهیز اولیه موزه علم و فناوری در سال جاری خبر داد و گفت بخش عمده هزینه‌های دیگر در فاصله سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ با امکانات داخلی مدیریت شده است.

صمدیه یادآور شد بنای کنونی موزه در گذشته محل استقرار دبیرستان شوکتی، موسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند بوده است.

بازتاب تاریخ علم و آموزش خراسان جنوبی

کارشناس و راهنمای موزه با معرفی بخش موزه دانشگاه و آموزش گفت این بخش با هدف بازنمایی تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان جنوبی شکل گرفته و معرفی جایگاه ۶ تن از پدران علم ایران از اهداف اصلی آن است. فاطمه علی‌آبادی افزود در طراحی مجموعه از پنج رنگ سبز، سفید، قرمز، اُخرایی و خاکستری استفاده شده که سه رنگ نخست برگرفته از پرچم ایران و رنگ اُخرایی اشاره به طبیعت کویری خراسان جنوبی دارد.

وی تصریح کرد در اتاق دیداری و شنیداری تصویری از کلاس‌های درس گذشته بازسازی شده و میز و نیمکت‌های قدیمی این اتاق از یکی از روستاهای شهرستان نهبندان منتقل شده است؛ همچنین دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی قدیمی مربوط به سال‌های ۱۳۱۷ تا ۱۳۴۵ به نمایش درآمده است.

علی‌آبادی در معرفی اتاق «دروازه علم» گفت در این فضا بخشی از سیمای تاریخی بیرجند بازنمایی شده و میز کار زنده‌یاد پروفسور محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، به همراه وسایل شخصی و اداری و حکم انتصاب وی به ریاست دانشگاه به نمایش گذاشته شده است.

وی به دیوارنگاره «علم و معرفت» اشاره کرد که با همکاری کارشناسان دانشکده هنر دانشگاه بیرجند اجرا شده و بناهایی همچون قلعه پایین‌شهر مربوط به دوره صفویه، ورودی مدرسه شوکتیه، ساباط‌های بافت تاریخی، بنای کلاه‌فرنگی و سردر دانشگاه بیرجند را نشان می‌دهد. به گفته وی حضور مدرسه شوکتیه با شعار «طلب علم بر هر زن و مردی واجب است» و قرار گرفتن سردر دانشگاه در امتداد آثار تاریخی، نمادی از پیوند میراث گذشته با آموزش عالی است و ۳۰ پرنده به‌کاررفته با الهام از سیمرغ نماد خرد و دانش طراحی شده‌اند.

در بخش سیر تحول آموزش، تاریخ آموزش از مکتب‌خانه‌ها تا مدرسه شوکتیه، مجتمع آموزش عالی و دانشگاه بیرجند در غرفه‌های جداگانه نمایش داده شده و کتاب‌ها و نسخ قدیمی اهدایی خاندان شریف نگهداری می‌شود. دو دست لباس تاریخی پروفسور گنجی شامل لباس تشریفات و لباس دانش‌آموختگی از سوی خانواده ایشان اهدا شده است. در دیوار مشاهیر نیز تصاویر حدود ۲۷ تن از شخصیت‌ها از جمله حکیم نزاری، مولانا عبدالعلی بیرجندی، پروفسور محمدحسن گنجی، دکتر کاظم معتمدنژاد و دکتر شکوهی به نمایش درآمده و برای هر یک کدهای QR برای دسترسی به اطلاعات بیشتر در نظر گرفته شده است.

تجربه علم با لمس و آزمایش

در بخش علم و فناوری که با هدف آشنایی دانش‌آموزان، دانشجویان و عموم مردم با مفاهیم علوم پایه و مهندسی طراحی شده، امکان یادگیری از طریق مشاهده و آزمایش فراهم است. در یکی از تجهیزات مرتبط با حرکت و نیرو، شکل طراحی ریل باعث خطای دید درباره بالا یا پایین بودن مسیر می‌شود و ارتباط شکل مسیر، ارتفاع و حرکت را نشان می‌دهد.

در وسیله‌ای دیگر با چند گوی هم‌اندازه آویزان، با حرکت دادن گوی‌ها انرژی و حرکت از طریق برخورد منتقل می‌شود و مفهوم انتقال انرژی و پایستگی تکانه مشاهده می‌شود. همچنین دستگاهی با مسیرهای مستقیم و منحنی نشان می‌دهد که همیشه مسیر مستقیم سریع‌ترین مسیر نیست، زیرا شتاب جسم در بخش‌های مختلف مسیر بر سرعت اثر می‌گذارد.

علی‌آبادی تاکید کرد: «در این مجموعه تلاش شده است بازدیدکنندگان خودشان دستگاه‌ها را آزمایش کنند، نتیجه را ببینند و با طرح پرسش مفاهیم علمی را بهتر درک کنند.» به گفته وی تجهیزات صرفا برای بازدیدهای گروهی نیست و بازدیدهای خانوادگی نیز امکان‌پذیر است.