آشنایی با ۹ پنجره خاص در معماری جهان از مشربیه تا گل سرخی

پنجره در معماری فقط راهی برای ورود نور طبیعی یا تماشای فضای بیرون نیست؛ گاهی خودش به یکی از مهم‌ترین عناصر هویت بصری ساختمان تبدیل می‌شود. معماران در دوره‌ها و فرهنگ‌های مختلف، با استفاده از مصالحی مانند سنگ، چوب و شیشه و به کارگیری الگوهای هندسی و سازه‌های گوناگون، پنجره‌هایی طراحی کرده‌اند که علاوه بر تامین نور و تهویه، حریم خصوصی را حفظ می‌کنند و به فضا شخصیت می‌بخشند.

به گزارش عصر ایران، از مشبک‌های سنگی ظریفی که نور خورشید را به الگوهایی تماشایی تبدیل می‌کنند تا پنجره‌های رنگی کلیساها و بازشوهای قوسی در معماری سنتی، هرکدام از این عناصر حاصل ترکیبی از نیازهای اقلیمی، سلیقه هنری و مهارت سازندگان هستند. در ادامه با ۹ نمونه شاخص از پنجره‌ها و عناصر مشبک معماری آشنا می‌شویم.

جالی، مشربیه و شوجی

جالی نوعی شبکه مشبک است که بیشتر در معماری سنتی هند و بخش‌هایی از جنوب آسیا دیده می‌شود. این شبکه‌ها معمولا از سنگ یا گاهی چوب ساخته می‌شوند و با طرح‌های هندسی، گیاهی و نقش و نگارهای پیچیده تزئین شده‌اند. جالی ضمن عبور دادن نور و جریان هوا، دید مستقیم به فضای داخل را محدود می‌کند و سایه‌هایی چشم‌نواز روی سطوح داخلی می‌اندازد.

مشربیه یکی از عناصر شناخته‌شده معماری سنتی جهان عرب، به‌ویژه مصر و مناطق خاورمیانه است. این سازه معمولا از قطعات کوچک چوبی تشکیل می‌شود که با نظمی هندسی کنار هم قرار گرفته‌اند. مشربیه اغلب در بخش بیرونی پنجره یا به شکل یک پیش‌آمدگی چوبی ساخته می‌شود و افزون بر ایجاد حریم خصوصی، نور شدید خورشید را تعدیل می‌کند و به گردش هوا کمک می‌رساند.

شوجی از عناصر شاخص معماری سنتی ژاپن است که از یک قاب چوبی شبکه‌ای و کاغذ نیمه‌شفاف ژاپنی به نام واشی ساخته می‌شود. این صفحات معمولا به صورت کشویی حرکت می‌کنند و می‌توانند فضای داخلی را از محیط بیرون یا بخش‌های دیگر خانه جدا کنند. ویژگی مهم شوجی، عبور نور به شکلی ملایم و پراکنده است؛ به طوری که فضای داخلی روشن می‌ماند، اما نور مستقیم و خشن وارد اتاق نمی‌شود.

پنجره گل سرخی، لانست و اوکولوس

پنجره گل سرخی یکی از ویژگی‌های برجسته معماری گوتیک در کلیساهای اروپایی است. این پنجره معمولا شکلی دایره‌ای دارد و از قطعات شیشه رنگی و شبکه‌های سنگی ظریف تشکیل شده است. طرح‌های شعاعی و گل‌مانند آن، هنگام تابش نور خورشید، رنگ‌های متنوعی را به فضای داخلی می‌تابانند. پنجره‌های گل سرخی افزون بر نقش تزئینی، اغلب حامل مفاهیم مذهبی و نمادین نیز بوده‌اند.

پنجره لانست به پنجره‌ای بلند و باریک گفته می‌شود که در قسمت بالایی به قوسی نوک‌تیز ختم می‌شود. این نوع پنجره در معماری گوتیک، به‌خصوص در کلیساهای قرون وسطایی، کاربرد گسترده‌ای داشت. تناسب عمودی و فرم کشیده آن باعث می‌شود ساختمان بلندتر و ظریف‌تر به نظر برسد و نور طبیعی را به بخش‌های داخلی هدایت کند. گاهی چند پنجره لانست در کنار هم قرار می‌گیرند و ترکیب‌های معماری چشمگیری می‌سازند.

اوکولوس به بازشویی دایره‌ای گفته می‌شود که معمولا در سقف، گنبد یا بخش بالایی دیوار قرار می‌گیرد. این عنصر در معماری باستانی و بناهای تاریخی، از جمله پانتئون رم، نمونه‌های شاخصی دارد. اوکولوس می‌تواند نور طبیعی را از بالا وارد فضا کند و با ایجاد ارتباط بصری با آسمان، حس متفاوتی از گشودگی و پیوند با محیط بیرون به وجود آورد. نمونه مشهور آن، دهانه بزرگ و بدون پوشش گنبد پانتئون است.

اوریل، قوس نعل اسبی و جاروکا

اوریل نوعی پنجره پیش‌آمده است که از نمای ساختمان بیرون می‌زند و معمولا در طبقات بالاتر قرار دارد. برخلاف پنجره‌های معمولی که در امتداد سطح دیوار ساخته می‌شوند، اوریل با ایجاد حجمی بیرون‌زده، میدان دید گسترده‌تری فراهم می‌کند و نور بیشتری به فضای داخلی می‌رساند. این پنجره‌ها در معماری قرون وسطایی و ساختمان‌های تاریخی اروپا، به‌ویژه در انگلستان، دیده می‌شوند و گاهی با تزئینات سنگی یا چوبی همراه هستند.

قوس نعل اسبی یکی از فرم‌های شاخص در معماری اسلامی و معماری مغربی و اندلسی است. این قوس در قسمت بالایی از نیم‌دایره فراتر می‌رود و دو سوی آن به سمت داخل خم می‌شوند؛ فرمی که ظاهری شبیه نعل اسب ایجاد می‌کند. پنجره‌هایی با این شکل، افزون بر تامین نور، به نمای ساختمان هویتی متمایز می‌بخشند و در بناهای تاریخی اسپانیا و شمال آفریقا نمونه‌های چشمگیری از آن‌ها دیده می‌شود.

جاروکا نوعی پنجره یا بالکن کوچک پیش‌آمده در معماری سنتی هند، به‌ویژه در کاخ‌ها و بناهای راجستان، است. این عنصر معمولا با قاب‌های سنگی تراش‌خورده، ستون‌های ظریف و سایه‌بان‌های تزئینی ساخته می‌شود. جاروکا افزون بر گسترش دید به فضای بیرون، امکان مشاهده محیط را با حفظ نسبی حریم خصوصی فراهم می‌کرد و به یکی از نشانه‌های بصری معماری کاخ‌های هندی تبدیل شد.

این ۹ نمونه نشان می‌دهند که پنجره در معماری می‌تواند نقشی بسیار فراتر از ورود نور و هوا داشته باشد. گاهی با فیلتر کردن نور شدید خورشید، آسایش حرارتی فضا را بهبود می‌دهد؛ گاهی حریم خصوصی ساکنان را حفظ می‌کند و در مواردی نیز به عنصر شاخص و هویت‌ساز نمای ساختمان تبدیل می‌شود. تفاوت میان جالی، شوجی، مشربیه یا پنجره گل سرخی نیز نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ، اقلیم، مصالح و مهارت‌های ساخت، در شکل‌گیری زبان معماری هر منطقه تاثیر می‌گذارند.