تبریز فوری تبریز-آذر کریم‌زاده: در نوشته زیر به طور مختصر به نقش معماری مدرن در جهت بهینه‌سازی آموزش می­‌پردازیم. چه رویکردهای آموزشی جدیدی در ارتباط با معماری مدارس مرتبط با آموزش در حال ظهور است؟ چگونه سازه‌­های ساختمانی خاص یا پیکربندی­های فضایی می‌­توانند به شکلی پایدار و مثبت بر رشد فردی دانش‌آموزان تأثیر بگذارند؟

در تمامی اعصار، حتی اگر عکس آن به همان اندازه صادق باشد، معماری و توسعه سرزمین‌­های ما، حتی به صورت مشروط، بر سبک زندگی و روزمرگی ما تأثیر گذاشته است. به عنوان مثال، استانداردهای بهداشتی تاریخی قرن نوزدهم، با بازسازی فضایی شهرهای ما از طریق امور بهداشتی، پوشش گیاهی یا تهویه، به تضمین سلامت و رفاه بهتر ساکنان شهر کمک کرده است. بدین ترتیب، ایجاد جزایر طبیعی، کنترل مصرف انرژی ساختمان­‌ها یا استفاده از مواد زیست­‌محیطی در ساخت‌وسازهای جدید، محدود کردن اثرات مضر آلودگی شهری و به طور کلی­ تغییرات آب و هوا را ممکن می­‌سازد. آموزش نیز از قوانین این بازی­‌های وابستگی متقابل (تفاهمی) مستثنی نیست. در واقع، نحوه طراحی و ساخت مدارس و دانشگاه‌­ها به طور غیرمستقیم بر زندگی و رشد دانش­‌آموزان و در نتیجه بر تکامل جوامع ما تأثیر می‌گذارند.

آموزش : تنها کارکرد منحصر بفرد مدارس؟

با نگاهی به گذشته، در می­‌یابیم که مدرسه خیلی تغییر کرده است! چیدمان مکان­‌های آموزشی، معماری آنها و همچنین عملکرد آنها با سرعت تحولات عمده اجتماعی در حال تغییر است. در قرن هفدهم، در کشورهای اروپایی دانش‌­آموزان خانواده‌­های ممتاز در خانه­‌های شخصی بزرگ به عنوان معلم جانشین یکدیگر می‌­شدند. بنابراین، آموزش بر اساس یک کارکرد اخلاقی و دینی، بسته به اقتدار کلیسایی و طبیعتاً غیرمختلط متمرکز می­‌شد. سپس، به تدریج، ساختمان مدرسه ایجاد می‌­شود، که به گفته مورخ پل آردن، "یک نماد توپوگرافی و معنایی، نماد ادغام فرد محصل با جمع" شد.

اولین رساله در مورد معماری مدارس توسط آگوست بویلون طراحی شد و الهام گرفته از قانون گیزو در سال ۱۸۳۳ بود. بازتاب‌­های معماری جدید شامل بازنگری در چیدمان داخلی، از جمله مکان سرویس­‌های بهداشتی، گونه­‌شناسی زمین­‌های بازی و حیاط‌ها به منصه ظهور گذاشته شد. ولی پیش از این، بر روی نور و روشنایی کلاس­‌های درس کار شد. قوانین فری در سال‌های ۱۸۸۲ و ۱۸۸۳ با ایجاد طرح‌های استاندارد برای ساختمان‌ها در مدل­‌های L، U  یا  T به یکپارچه‌سازی معماری مدارس معنا بخشید.

بعد از آن، معماری Pailleron، مدرسه ارتشی و حتی معماری لاینر، منظره مدرسه قرن بیستم را شکل دادند. با این حال، پیکربندی شهری این مؤسسات یک عملکرد بسیار خاص نظارتی را حفظ می­‌کرد. هر چیدمانی از فضا به طور تصادفی در نظر گرفته نشده، بلکه برای تسهیل کنترل و حفاظت از دانش‌­آموزان است. عملکردی که امروزه به ویژه در شرایط بحران بهداشتی در حال تکامل است و تأثیر آن در واقع به مجموعه بافت شهری، از مسکن گرفته تا ادارات، از جمله فضاهای عمومی و مدارس مربوط می­‌شود. درست همانطور که بیماری سل در آن زمان تجدید معماری مدارس را تحمیل کرد، کووید-  ۱۹ نیز مسائل شهری جدیدی را آشکار نمود. دوره­‌های مختلف قرنطینه در واقع تمایل، حتی نیاز عمیق ساکنان شهر را برای بهره‌­مندی از فضاهای زندگی، کار، اوقات فراغت و آموزش راحت­تر در هوای آزاد، انعطاف­‌پذیرتر و برجسته کرده است.

از زمان شروع بحران بهداشت و درمان، موضوع فاصله‌­گذاری اجتماعی در مدارسی که ناهمگن و بی­سر و سامان هستند در بحث­‌های مربوط به مدرسه مطرح شده است. ما در مورد تراکم مدارس، تهویه اتاق‌ها، غذاخوری‌ها، وضعیت توالت‌ها، آموزش مختلط (ترکیب آموزش حضوری و از راه دور) صحبت می­‌کنیم. در پس همه این موضوعات، مسئله ساختمان‌های مدارس و معماری آنها که نه تنها در زمان همه‌گیری ویروس کرونا بلکه در همه دوران مشکل ایجاد می‌­کند.

بنابراین، معماری و چیدمان مدارس ما مطابق با چالش‌های جدید اجتماعی، اقلیمی، بهداشتی یا اقتصادی هر دوره در حال تکامل است. این امر در عین حال منجر به تکامل عملکرد مدرسه می­‌شود. در گذشته جهت انتقال دانش کلامی و فلسفی، امروزه برای آماده کردن دانش­‌آموزان برای تحصیلات و حرفه­‌های آینده طراحی شده است، آیا مدرسه فردا به چیزی کاملاً متفاوت اختصاص خواهد داشت؟ دانش‌­آموزان بخش اعظم دوران کودکی و سپس جوانی خود را در مدرسه می­‌گذرانند و تحصیل در این مؤسسات تا حدودی آینده آنها را رقم می‌­زند. در نهایت، آیا مدرسه بیش از یک مکان یادگیری صرفاً آکادمیک نبوده، بلکه مکانی برای گذر از کودکی به بزرگسالی، از دانش‌­آموزی به شهروندی خواهد بود؟

از یادگیری تا شکوفایی

بزرگ شدن، بالغ شدن و شهروند شدن مسائل بسیار متنوعی را شامل می‌­شود و پیکربندی شهرهای ما، به ­ویژه مکان­‌هایی که به آموزش اختصاص داده شده‌اند، می­‌تواند تأثیر مشخصی بر این توسعه و تحول داشته باشد. چیدمان، پیچیدگی و ظرافت یک زمین بازی، رنگ‌های نما، ارتباط مکان‌ها می‌تواند باعث ترویج یا برعکس، جلوگیری از برخی بازتاب‌ها، رفتارها، عادات و حتی القای ارزش‌های خاصی شود و در واقع در رشد فردی دانش­‌آموختگان تعیین کننده شود.

به نظر می‌­رسد موضوع رفاه و آسایش یکی از مهم­ترین موضوعات باشد. بحران سلامت این امکان را فراهم کرده است که این موضوع شهری در اولویت قرار گیرد : ساکنان شهرها به فضاهای زندگی نیاز دارند که مفاهیم رفاه، آسایش و آرامش را در فضاهای عمومی و خصوصی بیشتر در نظر بگیرند. امروزه ساکنان به دنبال مسکن نورگیر، با سطوح فراوان و با دسترسی به فضای باز هستند. در حالی که کارکنان بیشتر به مزایایی که شرکت‌ها می‌توانند ارائه دهند، مانند اتاق استراحت یا فوتبال روی میز توجه دارند، دانش‌آموزان نیز آرزوی تحصیل در مکان‌های دلپذیر برای زندگی را دارند. به گفته پاسکال کلرک، استاد جغرافیای دانشگاه سرژی پاریس، "مسئله رفاه دانش­آموزان در مدرسه در سال ۲۰۲۱ همچنان مشکل ساز است". تا حدودی به این دلیل که کودکان و نوجوانان فقط به عنوان دانش‌­آموز در نظر گرفته می­‌شوند و مدرسه هنوز به عنوان مکانی تنها به آموزش و یادگیری اختصاص دارد و گاهی اوقات از این که مکان زندگی است که در آن افراد با یکدیگر تعامل دارند و شکوفا می‌­شوند نادیده گرفته می­‌شود. به همین دلیل است که در بازسازی کالج La Justice در سرژی-پونتواز «معماری را در خدمت همه آموزش‌ها» قرار داده و مکانی دلپذیر، که هرکس جایگاه خود را داشته و احساس خوبی داشته باشد، ایجاد می­کند.

همچنین، پیکربندی یک مدرسه می­‌تواند بر تعهدات و رفتارهای اجتماعی آینده دانش‌­آموزان تأثیر بگذارد. در واقع، هر چه بیشتر از سنین کودکی در فضاهای شهری فراگیر سرمایه‌­گذاری کنیم، بیشتر قادر به درک برخی مسائل مرتبط با جنسیت، طبقه اجتماعی، ناتوانی و احترام همگانی در زندگی خواهیم بود.

پیش بسوی مکان‌ها و سبک زندگی سازگار با محیط زیست آینده

خواه به مسائلی چون فراگیر بودن، رفاه یا سلامت دانش‌آموزان مربوط شود، بدیهی است که این بازتاب‌ها به طور ملموس از طریق شیوه‌های جدید طراحی و ساخت به کار گرفته می­‌شود. با توجه به جنبه فنی این روش­‌های جدید انجام کارها، گرایش به سمت معماری سازگار با محیط­‌زیست است. بنابراین، استفاده از مواد سازگار با محیط­زیست، شفاف­‌سازی جهت ورود نور طبیعی، یا نزدیکی ساختمان‌ها به طبیعت تأثیر مثبتی بر سلامت فیزیکی و اخلاقی کاربران و همچنین مستقیماً بر محیط‌زیست دارد. مثال‌های زیادی برای ترکیب این موضوع دوگانه سلامت و آب و هوا در حال بروز شدن هستند. شهر تولوز اخیراً طرحی را برای تغییر مدارس خود به منظور افزایش ایجاد "حیاط­‌های پناهگاه" و ایجاد فضای مضاعف برای گیاهان و فضاهای باز طراحی شده با«مورفولوژی ارگانیک» اجرا کرده است که سرآغاز "آموزش فضایی" (در هوای آزاد) بوده است. باغ­های هوایی، چشم­‌اندازهای بصری طولانی، فضاهای مشترک بین سطوح مختلف تحصیلی این پیوند نزدیک بین یادگیری آکادمیک و رشد و شکوفایی دانش­آموزان را تضمین می‌­کند.

در همین راستا، شرکت معماری دانمارکی هنینگ لارسن اولین مدرسه را در این کشور ساخت که نشان اکولیبل نوردیک را برای پروژه‌های سازگار با محیط­‌زیست دریافت کرد. مدرسه جدید، در شهرداری گلدبورگسوند، بازگشایی گسترده ساختمان­ها به محیط طبیعی خارجی، دسترسی دانش‌­آموزان به بام سبز، و همچنین امکان تغییر چیدمان داخلی فضاها را بطور متوسط ‌و در بلند مدت تضمین می­کند. این اصل معماری قابل تنظیم و حتی قابل تجزیه و مدولار، افراد حرفه ای و باتجربه زیادی را در بافت شهری متقاعد می­‌سازد. معماری مدولار امروزه از مونتاژ کانتینر، که راه‌اندازی یک «مدرسه کیت» را به سرعت و با هزینه‌های کنترل‌شده ممکن می‌کند تا توسعه فضاهای خاص، قابل تجزیه یا برگشت‌پذیر در ساختمان‌های جدید ممکن می­‌سازد، می‌تواند از مهد کودک تا دبیرستان از رشد علمی و شخصی دانش‌آموزان حمایت کند! یکی از مهم‌ترین مزایای استفاده از سیستم مدولار صرفه جویی در وقت، هزینه و جابجایی و سرعت نصب آنها می­‌باشد : بلوک‌­های آن به راحتی قابل انفصال، حمل و نقل و بر اساس نیازهای جمعیتی دوباره متصل خواهند شد.

این مدل‌های جدید که به‌طور گسترده‌­ای تجربی هستند، بازتاب‌ها، مطالعات و اقدامات مشخصی را به نفع تنوع بیشتر کاربری‌ها در ساختمان‌های مدرسه آغاز می‌کنند. بازسازی کالج La Justice نمونه بارزی از این موضوع است. به مدت بیش از یک سال، معماران، طراحان، و همچنین معلمان و دانش‌­آموزان به طور جمعی در مورد مورفولوژی آینده (مطالعه شکل ظاهری و فرم و ویژگی‌های ساختاری خاص آنها)، همچنین در مورد خدمات و پویایی‌­های آتی که می­‌تواند مشخصه چنین تشکیلاتی باشد، منعکس کردند. موضوعاتی مانند زمان‌­نگاری (چارچوب زمان- مکان) با هدف بازگشایی مرکز اسناد و اطلاعات دانشکده به عنوان کتابخانه‌­ای برای ساکنان محله در تعطیلات آخر هفته مورد بحث قرار گرفت. در ارتباط با چالش‌­های مشاوره عمومی در مورد ساختمان مدرسه "ساخت مدارس با هم"، هدف این پروژه نیز مشارکت و ادغام بسیار ملموس کاربران اصلی سایت یعنی دانش‌­آموزان است.

این‌گونه است که اعضای آژانس طراحی منافع عمومی نزدیک به ۳ ماه را در کالج گذراندند، با معلمان و دانش آموزان ملاقات کردند و با آنها در مورد آینده ساختمان­ها کار کردند. آنها با هم این فرصت را داشتند که سناریوهای مختلفی را ایجاد کنند که آنها را در اندازه واقعی آزمایش کرده­‌اند، سپس ادامه داده یا رها کرده بودند. از بازسازی سالن گرفته تا نصب مبلمان خیابانی جدید، این آزمایش‌ها، غیرثابت، تکامل­ یافته و مشترک بوده، ابزار مؤثری برای پاسخگویی هرچه بیشتر به انتظارات محلی هستند. گاهی اوقات این آزمایش شامل خارج کردن کلاس درس از پوشش معماری آن برای قرار گرفتن در شهر یا حتی در دل طبیعت است.

دیگر به ندرت دیده می­‌شود که معلمانی در حال تمرین «کلاس درس در بیرون» نباشند. این روش می­‌تواند در چندین سطح مثمرثمر باشد. اول، آگاه ساختن جوان‌ها از چالش‌های زیست‌محیطی و اقلیمی که طبیعتاً با یادگیری اشکال تنوع زیستی موجود در سرزمین‌های ما، حفظ آنها و نقش آن‌ها در اکوسیستم جهانی امکان­پذیر است. اما همچنین، برای مواد معمولی و مرسوم، که دسترسی آنها به بیرون باعث می­‌شود روشی بسیار اصلی­‌تر و سرگرم­‌ کننده تر را متصور شد. به عنوان مثال، برای انتقال دانش در درس ریاضیات، معلمان کلاس را در بیرون برگزار می­‌کنند، که در طی آن دانش­‌آموزان با اشکال و حجم‌­های هندسی جالبی احاطه می­‌شوند. یا حتی برای زبان فرانسه، موضوعی که می­‌توان دانش‌آموزان را برای خواندن شعر در یک مکان عمومی به وجد آورد. بدین ترتیب شما این امکان را خواهید داشت تا نوع مهارت‌های کسب‌شده را تغییر داده و از چارچوب مدرسه خارج شده و به کار روی اعتماد به نفس، استقلال یا حتی خلاقیت بپردازید! علاوه بر این، متن ستونی در روزنامه لوموند نیز گویای این امر است، تمرین کلاس در فضای باز "برای سلامت جسمی و روانی خوب است و باعث رشد شناختی، عاطفی و حرکتی کودکان می­‌شود". بنابراین، استفاده آموزشی از فضاهای بیرونی (باغ­‌های آموزشی، استقرار کلاس در فضای باز، فعالیت­‌های ورزشی جدید و ...). این استفاده نیازهای اساسی کودکان و نوجوانان به ویژه برای حرکت، کاوش و تماس با طبیعت را برطرف می­‌کند.

امروزه نقش معمار و شهرساز رو به تکامل گذاشته و دیگر تنها بر جنبه‌­های فنی تمرکز نمی­‌کند، بلکه بیش از پیش با هدف حمایت از ساکنان، کارمندان و دانش‌آموزان در یک پروژه زندگی است. نکته این است که ساختمان­‌هایی که ما می­‌سازیم، به­ ویژه مدارس، قبل از هر چیز مکان‌هایی هستند که زمان قابل توجهی را در آن صرف می­‌کنیم. آنها لزوماً تأثیر مستقیمی بر زندگی روزمره، سبک زندگی و پیشرفت شخصی ما دارند. در حال حاضر، بسیاری از هنرمندان از زن و مرد به روی کار آمده‌­اند که در مدیریت استفاده تخصص داشته و تا حدودی درگیر تولید پروژه‌­های هماهنگ، طراحی شده و مشترک هستند. آیا مدرسه فردا نباید این منطق را به طور سیستماتیک یکپارچه کند؟ حمایت از کودکان برای تبدیل شدن به نوجوان و نوجوانان برای بزرگسال شدن، به طور طبیعی از طریق آموزش میسر بوده، بلکه همچنین از طریق تغییر در مکان­‌هایی که آنجا فعالیت می­‌کنند. بنابراین، معماری مدرسه فردا می­‌تواند به تدریج به سمت مدل­‌های هماهنگ‌تر، مشارکتی­‌تر و دموکراتیک‌­تر حرکت کند.

منابع :

https://www.lemonde.fr/societe/article/۲۰۲۱/۰۵/۱۱/architecture-scolaire-cette-crise-peut-etre-l-occasion-d-engager-des-changements_۶۰۷۹۸۲۸_۳۲۲۴.html

https://demainlaville.com/demain-a-quoi-ressembleront-nos-ecoles/

https://hal-univ-fcomte.archives-ouvertes.fr/hal-۰۲۳۷۹۰۶۵/document

https://www.paris.fr/pages/les-cours-oasis-۷۳۸۹