لالایی‌های خراسان رضوی؛ میراث شفاهی در خطر فراموشی

به گزارش ایسنا، از دشت‌های تربت‌جام و تایباد تا روستاهای کلات، قوچان، نیشابور، سبزوار، خواف و دیگر مناطق استان خراسان رضوی، هر قوم و منطقه لالایی‌های ویژه‌ای داشت که در واژه‌ها، آهنگ و مضمون با یکدیگر تفاوت داشتند و بخشی از هویت فرهنگی مردم را شکل می‌دادند.

اما امروز بسیاری از این آواها از خانه‌ها رخت بربسته‌اند و جای خود را به صداهایی داده‌اند که پیوند چندانی با فرهنگ و زبان بومی ندارند. مادرانی که خود لالایی‌های محلی را از نسل‌های پیش نیاموخته‌اند، چگونه می‌توانند آن‌ها را به فرزندانشان منتقل کنند؟ این پرسش تنها درباره تغییر شیوه خواباندن کودکان نیست؛ مسئله، فراموشی بخشی از میراث شفاهی خراسان رضوی است.

لالایی‌هایی که دیگر در گوش کودکان زمزمه نمی‌شوند

تغییر سبک زندگی، کاهش استفاده از گویش‌های محلی و فاصله گرفتن نسل‌ها، لالایی‌ها را به حاشیه رانده است؛ در حالی که هر یک از این نغمه‌ها روایتگر بخشی از زندگی، آرزوها، نگرانی‌ها و باورهای مردم یک منطقه هستند. از دست رفتن آن‌ها به معنای کمرنگ شدن بخشی از تنوع فرهنگی خراسان رضوی است.

علی‌اصغر ضیایی، رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کلات نادری و پژوهشگر فرهنگ عامه این شهرستان با تأکید بر ضرورت توجه به لالایی‌ها، گویش‌ها، آواها و نواهای بومی گفت: «یکی از راهکارهای مهم برای حفظ فرهنگ اقوام، توجه جدی به گویش‌های محلی، آواها، نواها و آیین‌های بومی است». وی پیشنهاد داد گویش‌های محلی در دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها مورد توجه قرار گیرند و برای شناخت و آموزش آن‌ها برنامه‌ریزی شود.

وی با اشاره به جایگاه لالایی در فرهنگ خانواده‌های این شهرستان اظهار کرد متأسفانه امروز با نسلی روبه‌رو هستیم که حتی برخی از مادران، لالایی‌های محلی را نمی‌دانند؛ زیرا خود آن‌ها نیز این لالایی‌ها را از مادرانشان یاد نگرفته‌اند. وی گفت: «در گذشته، لالایی بخشی طبیعی از زندگی خانواده بود. مادر برای کودک خود آواز می‌خواند، او را نوازش می‌کرد و کودک با صدایی آشنا و آرامش‌بخش به خواب می‌رفت».

به گفته وی، این موضوع تنها یک روش برای خواباندن کودک نبود، بلکه ارتباطی عاطفی میان مادر و فرزند شکل می‌داد و در کنار آن، زبان و فرهنگ خانواده نیز به کودک منتقل می‌شد. لالایی‌ها بخشی از فرهنگ شفاهی مردم هستند؛ فرهنگی که ممکن است در کتاب‌ها نوشته نشده باشد، اما سال‌ها از طریق خانواده‌ها منتقل شده است.

جایگزینی الگوهای بیگانه به جای ارتباط طبیعی خانواده

این پژوهشگر فرهنگ عامه اظهار کرد امروز بخشی از ارتباط طبیعی و فرهنگی در خانواده کمرنگ شده است. گاهی برای سرگرم کردن کودکان از شخصیت‌های ساختگی و تولیدات فرهنگی کشورهای دیگر استفاده می‌شود و صداها و برنامه‌هایی در اختیار کودکان قرار می‌گیرد که هیچ ارتباطی با زبان، محیط و فرهنگ زندگی آن‌ها ندارد.

وی با بیان اینکه نمی‌توان ارتباط کودکان با دنیای جدید و فناوری را نادیده گرفت، بیان کرد نباید همه آنچه از گذشته در خانواده‌ها وجود داشته به ‌طور کامل کنار گذاشته شود. اگر لالایی، قصه، گویش محلی و آواهای بومی از زندگی خانواده‌ها حذف شوند، بخشی از ارتباط نسل جدید با ریشه‌های فرهنگی خود نیز از بین می‌رود.

وی افزود چنین ارتباط‌هایی به رشد عاطفی کودک نیز کمک می‌کرد و زمینه شکل‌گیری احساس امنیت، خودباوری و اعتمادبه‌نفس را فراهم می‌ساخت. وی تأکید کرد: «فرهنگی که از درون یک جامعه و براساس تجربه تاریخی و شیوه زندگی مردم شکل گرفته باشد، ریشه‌دار و ماندگار است، اما فرهنگی که بدون ارتباط با زندگی و هویت مردم از بیرون وارد شود، نمی‌تواند به‌راحتی همان احساس تعلق را ایجاد کند».

وی گفت نباید اجازه داد فرهنگ‌های بومی و خرده‌فرهنگ‌های داخلی زیر سایه الگوهای وارداتی به فراموشی سپرده شوند. حفظ فرهنگ بومی به معنای مخالفت با دنیای جدید نیست، بلکه به این معناست که در کنار استفاده از امکانات و تولیدات جدید، داشته‌های فرهنگی خودمان نیز حفظ شود.

روایت مادرانی که هویت یک سرزمین را زمزمه می‌کردند

لالایی‌ها از قدیمی‌ترین گونه‌های ادبیات عامه هستند که در کنار آرام کردن کودک، روایتگر زندگی، باورها، آرزوها، نگرانی‌ها و شرایط اجتماعی مردم هر منطقه بوده‌اند. جواد روشندل، پژوهشگر ادبیات عامه با اشاره به جایگاه لالایی‌ها در فرهنگ شفاهی مردم خراسان رضوی گفت لالایی‌ها در طول تاریخ کارکردهای مختلفی داشته‌اند و افزود: «مادر هنگام خواندن لالایی ممکن بود از دوری همسر، سختی زندگی، دلتنگی، امید به آینده فرزند یا آرزوهایی که برای او داشت سخن بگوید».

وی ادامه داد در شمال خراسان، لالایی‌ها تحت تأثیر فرهنگ ترکی، کرمانج و کردی ویژگی‌های خاص خود را دارند و در مناطق مرکزی و جنوبی نیز گویش‌ها و شیوه بیان مردم در ساختار این آوازها تأثیر گذاشته است. تفاوت تنها در واژه‌ها نیست؛ بلکه آهنگ، ریتم، نحوه خواندن و حتی موضوعات نیز می‌تواند متفاوت باشد.

وی با اشاره به شهرستان‌هایی مانند کلات، تربت‌جام، تایباد، خواف، نیشابور و سبزوار گفت هر کدام ظرفیت‌های ارزشمندی در حوزه فرهنگ شفاهی دارند و در منطقه‌ای مانند کلات که از تنوع قومی و زبانی برخوردار است، لالایی‌ها می‌توانند بخشی از تفاوت‌های فرهنگی میان گروه‌های مختلف مردم را نشان دهند.

این پژوهشگر هشدار داد بسیاری از مادران جوان دیگر با لالایی‌های قدیمی منطقه خود آشنایی ندارند و چون لالایی‌ها برخلاف کتاب‌ها بیشتر به حافظه و نقل شفاهی وابسته‌اند، با تغییر سبک زندگی و کم شدن استفاده از گویش‌های محلی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند. وی خاطرنشان کرد در این مسیر نباید فقط به نوشتن متن لالایی اکتفا کرد، زیرا آهنگ و شیوه خواندن نیز بخشی از هویت آن است و ثبت صوتی لالایی‌ها در کنار گردآوری متن آن‌ها ضرورت دارد.

وی در پایان اظهار کرد: «اگر امروز صدای مادران و مادربزرگ‌ها را ثبت نکنیم، ممکن است فردا بسیاری از لالایی‌هایی که نسل‌های گذشته با آن‌ها بزرگ شده‌اند، دیگر شنیده نشوند».