شمارش معکوس برای افت فشار گاز با شکاف ۴۳۰ میلیون مترمکعبی

بررسی اظهارات مقام‌های رسمی نشان می‌دهد رقم ۴۳۰ میلیون مترمکعب، بیش از آنکه برآورد متوسط کل زمستان باشد، به سناریوی روزهای اوج مصرف نزدیک است. سخنگوی دولت، ناترازی معمول زمستان را حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب دانسته و با افزودن ظرفیت ازدست‌رفته و کسر بخشی از ظرفیت بازگشته، به این رقم رسیده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز نیز برآوردی میان ۳۸۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب ارائه کرده است.

اهمیت این محاسبه در ترکیب آن است. حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از شکاف فعلی به ظرفیت بازنگشته پس از حملات مربوط می‌شود و ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب دیگر، همان ناترازی مزمنی است که پیش از آن نیز اقتصاد ایران هر زمستان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کرد. به بیان دیگر، جنگ بحران را عمیق‌تر کرده، اما آن را به وجود نیاورده است. حتی با بازگشت کامل ظرفیت آسیب‌دیده، مساله اصلی همچنان پابرجا خواهد بود.

چرا یک درجه کمتر کافی نیست

دولت می‌گوید کاهش هر یک درجه دمای خانه‌ها می‌تواند حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز صرفه‌جویی ایجاد کند؛ رقمی که مدیرعامل شرکت ملی گاز آن را معادل تولید یک فاز پارس جنوبی دانسته است. با این حساب، بستن کل شکاف ۴۳۰ میلیونی حدود ۱۷ درجه کاهش می‌خواهد و حتی ۱۳۰ میلیون ظرفیت برنگشته معادل پنج درجه است؛ یعنی عملا نمی‌توان فقط با ترموستات از زمستان گذشت.

در مقابل، مصرف گاز تنها در چند روز اخیر حدود ۶۰ میلیون مترمکعب افزایش یافته است. بنابراین، یک درجه کمتر می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، نه خود راه‌حل. باقی شکاف باید از مسیرهای دیگری پر شود: افزایش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها، محدودیت صنایع یا پذیرش افت فشار در بخش‌هایی از شبکه.

آسیب‌پذیری انتهای شبکه و محدودیت تعرفه پلکانی

استان‌های شمالی و شمال‌شرقی در انتهای شبکه انتقال قرار دارند و همین موقعیت جغرافیایی، آنها را در برابر افت فشار آسیب‌پذیرتر می‌کند. در مازندران، حدود ۹۴ درصد گاز به بخش خانگی و تجاری می‌رسد؛ سهمی بالاتر از میانگین کشور در زمستان. وقتی مصرف صنعتی محدودی برای کاهش وجود داشته باشد، فشار شبکه مستقیما به خانوار نزدیک‌تر می‌شود.

دولت قطع کامل گاز را آخرین گزینه می‌داند؛ زیرا وصل مجدد شبکه گاز، برخلاف برق، زمان‌بر و پیچیده بوده و با هزینه گزافی همراه است. اما ترجیح افت فشار به قطع گاز یک پیامد مهم دارد: سهمیه‌بندی ممکن است بدون اعلام رسمی رخ دهد.

تعرفه پلکانی بهای گاز مصرفی قرار است مصرف‌کنندگان پرمصرف را تحت فشار قرار دهد؛ اما دامنه اثر آن هم محدود است. حدود ۷۰ درصد مشترکان در پله نخست و ۱۸ درصد در پله دوم قرار دارند. پله‌های واقعا گران و پرمصرف، بخش کوچکی از مشترکان، ۱۲ درصد، را پوشش می‌دهد. در مقابل، گواهی‌های صرفه‌جویی گاز در بورس انرژی در مقاطعی تا حدود ۸۴ هزار تومان برای هر مترمکعب معامله شده‌اند. طرح استفاده از شرکت‌های کارور برای هوشمندسازی موتورخانه‌ها و جایگزینی تجهیزات کم‌بازده نیز هنوز آن‌قدر گسترده نشده که بتوان سهم مشخصی برای آن در جبران شکاف ۴۳۰ میلیون مترمکعبی در نظر گرفت.

سه سناریوی پیش روی زمستان

مقام‌ها تاکید می‌کنند که تاکنون محدودیتی برای صنایع اعمال نشده است. اما صنعت سهم بزرگی از مصرف گاز کشور را در اختیار دارد و در روزهای اوج سرما، یکی از معدود منابع بزرگ برای آزادسازی گاز محسوب می‌شود. در کنار آن، بیش از ۳ میلیارد لیتر ذخیره گازوئیل می‌تواند به نیروگاه‌ها کمک کند تا بخشی از کمبود گاز را جبران کنند. اما این ذخایر یک سپر دائمی نیستند و جایگزینی گاز با سوخت مایع، مساله انرژی را حل نکرده و صرفا بخشی از هزینه را به آلودگی هوا و مصرف ذخایر سوخت منتقل می‌کند.

سه مسیر پیش روی زمستان قرار دارد: در سناریوی خوش‌بینانه، بازگشت ظرفیت و سرمای معمول، تنش را به چند نقطه انتهایی شبکه محدود می‌کند. در سناریوی میانی، موج سرمای چندروزه دولت را به سمت مصرف بیشتر سوخت مایع و محدودیت صنایع می‌برد. و در سناریوی بدبینانه، همزمانی سرمای شدید با ظرفیت بازنگشته، شکاف ۴۳۰ میلیون مترمکعبی را به یک بحران عملیاتی تبدیل می‌کند. حدود دوسوم ناترازی، ریشه‌ای پیش از حملات آمریکا دارد و ترمیم پالایشگاه‌ها می‌تواند بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته را بازگرداند، اما مشکل مزمن تولید، بهره‌وری و الگوی مصرف را حل نمی‌کند.