زندگی دوگانه ستارخان؛ قهرمان مشروطه با گذشتهای پرحاشیه
ستارخان قراچهداغی (۲۸ مهر ۱۲۴۵ – ۲۵ آبان ۱۲۹۳) ملقب به «سردار ملی»، یکی از محبوبترین قهرمانان تبریز بود که در جریان استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ خورشیدی) از این شهر دفاع کرد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از دنیای اقتصاد، ستارخان قراچهداغی (۲۸ مهر ۱۲۴۵ – ۲۵ آبان ۱۲۹۳) که بعدها به لقب «سردار ملی» شهرت یافت، یکی از محبوبترین قهرمانان تبریز بود که در جریان استبداد صغیر (۱۲۸۸-۱۲۸۷ خورشیدی) از این شهر دفاع کرد.
او سومین پسر حاج حسن بزاز، اهل قرهداغ بود. هنگامی که هنوز کودک بود، برادر بزرگترش که به راهزنی روی آورده بود، به دست مأموران حکومتی اعدام شد و پس از آن خانواده به تبریز نقلمکان کرد. ستارخان نیز زمانی با قانون درگیر شد که تلاش کرد برای دو فراری قفقازی که پدرش به آنها پناه داده بود، مخفیگاهی پیدا کند و به همین دلیل به مدت دو سال در نارینقلعه، زندانی بدنام در تبریز، زندانی شد.
از نارینقلعه تا لقب خان
پس از آزادی، او نیز به راهزنی روی آورد و بار دیگر به زندان افتاد. مدتی در ژاندارمری خدمت کرد و مأمور کنترل جاده اصلی میان خوی و مرند بود. مدتی نیز بهعنوان یکی از تفنگداران محافظ ولیعهد، مظفرالدینمیرزا، استخدام شد و لقب «خان» گرفت. پس از اقامتی در تهران، فرماندهی گروهی کمکی را برعهده گرفت که با راهزنان ترکمن در نزدیکی مشهد میجنگیدند. سپس به تبریز بازگشت و بار دیگر به راهزنی روی آورد؛ اما برای فرار از زندان ناچار شد شهر را ترک کند.
در سالهای ۱۸۹۴ و ۱۸۹۵ (۱۲۷۳-۱۲۷۲ خورشیدی) به زیارت عتبات عالیات در عراق رفت. در کاظمین، از شکایتهای زائران درباره رفتار نگهبانان و خادمان حرم سامرا باخبر شد و بعدها خود نیز با رفتار خشن و توهینآمیز آنان نسبت به زائران شیعه روبهرو شد. ستارخان در دیداری با مرجع تقلید مشهور، میرزا حسن شیرازی، این وضعیت تأسفبار را برای او شرح داد. وقتی ناراحتی آشکار این شخصیت مذهبی را دید، گروهی از جوانان را گرد آورد و با کمک آنها خادمان حرم را بهشدت کتک زد. خادمان از او و همراهانش به مقامات عثمانی شکایت کردند، اما به لطف مداخله شخصی میرزا شیرازی، اقدامی علیه آنها صورت نگرفت.
ستارخان پس از دومین سفر خود به عتبات در سالهای ۱۹۰۱ و ۱۹۰۲ (۱۲۸۰ و ۱۲۸۱ خورشیدی)، در حرم امام علی در نجف نذر کرد که رفتار گذشتهاش را کنار بگذارد و زندگی قانونمدارانهای در پیش بگیرد. پس از آن، مدیریت ملکی در سلماس را برعهده گرفت که متعلق به حاجی محمدتقی صراف، زمیندار ثروتمند تبریزی بود. او در دفاع از این ملک در برابر مهاجمان و اراذل محلی، پرانرژی و موفق عمل میکرد؛ اما نداشتن تحصیلات رسمی، در امور حسابداری و مدیریت برایش مشکلساز شد. به همین دلیل، در سالهای ۱۹۰۳ و ۱۹۰۴ (۱۲۸۲ و ۱۲۸۳ خورشیدی) کار خود را رها کرد و به تبریز بازگشت و به خریدوفروش اسب مشغول شد. او همچنان یک «لوطی» بود و از مردم محله خود، امیرخیز، در برابر زیادهخواهیها و تعدیهای خودسرانه حکومت حمایت میکرد.
گفته میشود ستارخان پس از آنکه پیرو ثقةالاسلام، روحانی برجسته شیخی و مشروطهخواه تبریز، شد، گرایشهایی به مکتب شیخیه پیدا کرد. به روایت نصرتالله فتحی، ثقةالاسلام در جریان دفاع از تبریز نقشی مهم و محوری داشت و مشاور اصلی ستارخان بود. لوطیها اغلب از سوی روحانیون بلندپایه محلی یا بزرگان برای تأمین منافع سیاسی و اقتصادی آنان به کار گرفته میشدند. ستارخان، با وجود شهرت به دینداری و پایبندی به تشیع، مانند بسیاری از طرفداران جنبش مشروطه از سوی مخالفانش به بابیگری متهم میشد.
یازده ماه جنگ تبریز و لقب سردار ملی
پیش از آغاز استبداد صغیر، ستارخان چهرهای شناختهشده در تبریز، بهویژه در محله امیرخیز بود. اما در جریان یازده ماه جنگ داخلی (جمادیالاول ۱۳۲۶ تا ربیعالثانی ۱۳۲۷ قمری، برابر با ژوئن ۱۹۰۸ تا ژوئیه ۱۹۰۹ [خرداد ۱۲۸۷ تا تیر ۱۲۸۸]) بود که شهرت او نهتنها در تبریز، بلکه در سراسر ایران و حتی خارج از کشور گسترش یافت. او نیز مانند بسیاری از همعصرانش، درک کاملی از اهمیت قانون اساسی و چگونگی اجرای آن نداشت. ظاهرا ستارخان که مخالف سرسخت استبداد و خواهان جدی عدالت بود، در انتظار فرصتی برای مبارزه با حکومت مستبد قاجار به سر میبرد.
در بهار ۱۹۰۷ [۱۲۸۶ خورشیدی]، ستارخان به عضویت مجاهدان تبریز درآمد و به نیروی پلیس مشروطهخواهان پیوست. او همچنین عضو «انجمن حقیقت» شد که یکی از سازمانهای اصلی مشروطهخواهان تبریز بود. نخستین حضور عمومی او زمانی رقم خورد که داوطلب شد اکرامالسلطنه و افرادش را دستگیر کند. این افراد تفنگداران محمدعلیمیرزا، ولیعهد سابق، بودند که شاه آنها را برای سرکوب مشروطهخواهان به تبریز فرستاده بود؛ اما ستارخان و همراهانش زمانی به مخفیگاه آنها در باغهای بیرون تبریز رسیدند که گریخته بودند. مدتی بعد، ستارخان به همراه همرزمش، باقرخان، با ۳۰۰ نفر راهی تهران شد تا از مجلس در برابر محمدعلیشاه و نیروهایش دفاع کند. اما همزمان با به توپ بستن مجلس در تهران، در ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ (۲۳ جمادیالاول ۱۳۲۶ قمری) [۲ تیر ۱۲۸۷]، جنگ داخلی میان مشروطهخواهان و مخالفان آنها در تبریز آغاز شد و آنها ناچار شدند به تبریز بازگردند.
یازده ماه جنگ داخلی در تبریز و محاصره این شهر به سه مرحله تقسیم میشود: مرحله نخست با درگیریهای خیابانی در اواخر ژوئن و اوایل ژوئیه ۱۹۰۸ [تیر ۱۲۸۷] مشخص میشود؛ زمانی که مجاهدان توانستند مانع تسلط نیروهای سلطنتطلب بر شهر شوند. در مرحله دوم، نیروهای سلطنتطلب در حومه شهر مستقر شدند و بارها به تبریز حمله کردند، اما ناکام ماندند. مرحله سوم از اوایل فوریه ۱۹۰۹ [بهمن ۱۲۸۷] آغاز شد و با محاصره تبریز همراه بود؛ محاصرهای که گرسنگی، بیماری و مرگ را به دنبال داشت و مداخله نظامی روسیه سرانجام به آن پایان داد. در این زمان، مرکز اصلی جنبش مشروطه از تهران به تبریز منتقل شده بود و به دلیل شجاعت مردم تبریز و عزم برخی رهبران ازجمله ستارخان، قانون اساسی مشروطه از خطر نابودی نجات یافت.
هنگامی که جنگ داخلی آغاز شد، ستارخان و افرادش برای دفاع از محله امیرخیز در برابر نیروهای دولتی و نیروهای شاهسون رحیمخان وارد میدان شدند. درحالیکه باقرخان پس از نزدیک به دو هفته نبرد سنگین پرچم سفید را به نشانه تسلیم برافراشت، ستارخان موضع خود را حفظ کرد. او در ۱۷ ژوئیه ۱۹۰۸ (۱۷ جمادیالثانی ۱۳۲۶ قمری) [۲۶ تیر ۱۲۸۷] به همراه گروهی از افرادش در شهر به راه افتاد و تمام پرچمهای سفیدی را که مردم برافراشته بودند، پایین کشید. به نوشته اسماعیل امیرخیزی، اگر ستارخان نیز تسلیم میشد، جنبش مشروطه ممکن بود ضربهای جبرانناپذیر بخورد. در تقدیر از شجاعت این دو فرمانده، انجمن ایالتی به ستارخان و باقرخان بهترتیب لقبهای «سردار ملی» و «سالار ملی» اعطا کرد.
در ماههای بعد، مجاهدان بر نیروهای ضد مشروطه غلبه کردند و نیروهای دولتی را از شهر بیرون راندند، هرچند نیروهای عینالدوله بهطور مرتب حمله میکردند. ستارخان به رهبر نظامی تبریز تبدیل شد و با پشتیبانی مشاورانش، امیرخیزی و ثقةالاسلام، در تصمیمگیریهای سیاسی نیز نقش مهمی ایفا کرد. در روایت تاریخنگارانی که به گزارش دنیای اقتصاد مرور شده، او معمولا چهره اصلی تأمین امنیت تبریز معرفی میشود؛ مردی که مردانگی، شجاعت و دلاوریاش به انقلاب مشروطه جان تازهای بخشید. شهرت او زمانی از مرزهای ایران فراتر رفت که خبر مشروطهخواهان تحت رهبری او، همراه با تصویرش، به روزنامهخوانان سراسر جهان رسید. بااینحال، برخی روایتهای بعدی ناظران اروپایی تصویری انتقادی ارائه میدهند؛ ظاهرا یکی از منابع ادوارد گرانویل براون درباره او گفته است: «او شروع به غارت شهروندان بیآزار کرد؛ خانهاش پر از غنیمت بود؛ [...] به زیادهروی در نوشیدن مشروبات الکلی روی آورد؛ زنان متعددی گرفت؛ دیگر در صف مقدم نبرد دیده نمیشد و به جای آن، بر افتخارات گذشتهاش تکیه میکرد و در تنبلی و آسودگی به سر میبرد.»
از محاصره و پارک اتابک تا پایان
در آغاز سال ۱۹۰۹، عینالدوله برای درهم شکستن مقاومت، شهر را محاصره کرد. از ۴ فوریه ۱۹۰۹ (۱۳ محرم ۱۳۲۷ قمری) [۱۵ بهمن ۱۲۸۷]، راههای تدارکاتی شهر بهطور کامل مسدود شد. مجاهدان بارها تلاش کردند مسیرها را باز کنند تا مواد غذایی به مردم گرسنه برسد، اما نتوانستند محاصره را پایان دهند. ستارخان و افرادش نیز برای بازگشایی جاده جلفا تلاش کردند، اما موفق نشدند و این مسیر بهزودی به دست نیروهای رحیمخان افتاد. از آنجا که محمدعلیشاه به خواسته بریتانیا و روسیه برای برقراری آتشبس تن نداد، دو کشور توافق کردند روسیه برای پایان دادن به محاصره نیروهای خود را وارد ایران کند. هنگامی که شاه سرانجام در آوریل ۱۹۰۹ (ربیعالاول ۱۳۲۷ قمری) دستور پایان محاصره را صادر کرد، نیروهای روسی پیشتر در مسیر حرکت به سوی تبریز بودند. با نزدیک شدن نیروهای روسیه، ستارخان، باقرخان و شماری دیگر از رهبران به کنسولگری عثمانی پناه بردند و پس از کنارهگیری محمدعلیشاه در ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹ (۲۷ جمادیالثانی ۱۳۲۷ قمری) [۲۵ تیر ۱۲۸۸] خارج شدند.
ستارخان به حکومت اردبیل منصوب شد و در ۹ سپتامبر ۱۹۰۹ (۲۳ شعبان ۱۳۲۷ قمری) [۱۸ شهریور ۱۲۸۸] تبریز را ترک کرد؛ اما پس از تنها دو ماه، در برابر اختلافات داخلی شهر و پیشروی نیروهای رحیمخان ناچار شد دست بکشد و به تبریز بازگردد. ظاهرا او حاکمی بود که به مشروبات الکلی روی آورده بود و نمیتوانست خشم و رفتار خود را کنترل کند. در تبریز، مخبرالسلطنه، حاکم تازه منصوبشده، و کنسول روسیه مشتاق بودند از حضور ستارخان و باقرخان خلاص شوند، چون به اعتقاد آنان لوطیها وظیفه خود را انجام داده بودند و افرادی مانند ستارخان توانایی اداره امور حکومتی را نداشتند. حتی اعضای انجمن ایالتی اعلام کردند خروج این دو نفر به مصلحت مردم است و نباید بازگردند. در ۱۹ مارس ۱۹۱۰ (۷ ربیعالاول ۱۳۲۸ قمری) [۲۸ اسفند ۱۲۸۸]، جمعیت بزرگی همراه با اعضای نیروی ملی و گروهی موسیقی، آنها را تا بیرون شهر بدرقه کردند. نمایندگان مجلس در قزوین استقبال کردند و هزاران نفر در مهرآباد در نزدیکی تهران به انتظار ایستاده بودند. در پایتخت، شاه و اعضای دولت در کاخ گلستان بهطور رسمی استقبال کردند و ستارخان در پارک اتابک ساکن شد.
گروههای رقیب مشروطهخواه تلاش میکردند نظر مساعد آنها را جلب کنند و این دو خیلی زود وارد کشمکشهای سیاسی پایتخت شدند؛ وضعیتی که نه درک درستی از آن داشتند و نه میتوانستند با آن کنار بیایند. پس از ترور سیدعبدالله بهبهانی در ۱۵ ژوئیه ۱۹۱۰ (۷ رجب ۱۳۲۸ قمری) [۲۳ تیر ۱۲۸۹] و ترور دو تن از فعالان حزب دموکرات در ۲ اوت همان سال (۲۵ رجب) [۱۰ مرداد ۱۲۸۹]، دولت و مجلس توافق کردند مجاهدان خلعسلاح شوند. درحالیکه ستارخان و دیگر چهرهها با دولت مذاکره میکردند، شمار زیادی از مجاهدان ناراضی در پارک اتابک گرد آمدند. سرانجام توافقی حاصل شد که براساس آن، بهای بیشتری برای سلاحها پرداخت میشد و ستارخان و باقرخان نیز در نیروهای دولتی ادغام میشدند. بااینحال، در ۸ اوت ۱۹۱۰ (اول شعبان ۱۳۲۸ قمری) [۱۶ مرداد ۱۲۸۹] درگیریها آغاز شد؛ پس از آنکه یکهزار مجاهد در پارک اتابک به محاصره یکهزار و پانصد نیروی ارمنی و بختیاری درآمدند، ستارخان و باقرخان در کنار مجاهدان ایستادند و در جریان درگیری، گلولهای به پای ستارخان اصابت کرد. او بعدها درخواست کرد اجازه بازگشت به تبریز داده شود، اما دولت موافقت نکرد و سرانجام در ۱۶ نوامبر ۱۹۱۴ (۲۸ ذیالحجه ۱۳۳۲ قمری) [۲۵ آبان ۱۲۹۳] در تهران درگذشت.
اریک هابسبام در کتاب تأثیرگذار خود، راهزنان، عمدتا بر راهزنان اجتماعی در جوامع روستایی تمرکز کرده است؛ بااینحال، برخی یافتههای او درباره لوطیگری ایرانی در بستر شهری نیز کاربرد دارد. او مینویسد راهزنان بالقوه شورشی هستند، زیرا «از اطاعت سر باز میزنند، خارج از حوزه قدرت قرار دارند و خود نیز بالقوه میتوانند اعمالکننده قدرت باشند». به گفته او، گاهی راهزنان زمانی به جنبشهای انقلابی میپیوندند که انگیزههای آنها را عادلانه بدانند. لوطیهای ایرانی، بهعنوان راهزنان اجتماعی شهری، میتوانستند همزمان رفتارهایی شرافتمندانه و بسیار ناپسند داشته باشند؛ به طبقات فقیر شهری تعلق داشتند، به ارزشهای شیعی پایبند بودند و با سنتهای ایرانی پیش از اسلام نیز پیوند داشتند که از آرمانهای پهلوانی الهام میگرفت. روحانیون بلندپایه و صاحبنفوذان در مبارزه با حکومت مرکزی اغلب از لوطیها استفاده میکردند و پس از رسیدن به مقاصدشان معمولا کنارشان میگذاشتند. ستارخان نمونهای کامل از یک راهزن اجتماعی شهری بود؛ از حقوق زائران شیعه دفاع کرد، برای عدالت جنگید، از مردم تبریز حمایت کرد و هنگامی که دیگر به مهارتهای خاص یک لوطی نیازی نبود، نشان داد توانایی اداره یک زندگی آبرومندانه را ندارد. محمدرضا افشاری تاریخنگاران انقلاب مشروطه را به سه گروه تقسیم میکند: مردمگرایان مانند احمد کسروی، نخبهگرایان ازجمله فریدون آدمیت و ابراهیم صفایی، و سنتگرایان ازجمله ناظمالاسلام کرمانی و مهدی شریف کاشانی. امیرخیزی فهرست بلندی از «ویژگیهای پسندیده و صفات ستودنی ستارخان» ارائه میدهد و کسروی و ملکزاده اسطوره قهرمانی شجاع با اعتقادی استوار و قلبی پاک را ساختند، درحالیکه فریدون آدمیت او را صرفا راهزنی به همین نام توصیف میکرد.
منبع: donya-e-eqtesad.com

دریاچه ارومیه به تراز ۱۲۷۰.۵۸ متر رسید؛ باران ناجی پایدار نیست





