راهآهن منطقهای خلیج فارس؛ مکمل لجستیکی نه جایگزین تنگه هرمز
کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ساخت راهآهن ۲۱۰۰ کیلومتری برای اتصال شش عضو این شورا را تا سال ۲۰۳۰ دنبال میکنند تا وابستگی به مسیرهای کشتیرانی و تنگه هرمز را کاهش دهند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از تابناک، جنگ میان آمریکا و ایران، یکی از نقاط ضعف الگوی اقتصادی کشورهای خلیج فارس را آشکار کرده است: وابستگی آنها به مسیرهای دریایی که در صورت وقوع درگیری، ممکن است با اختلال مواجه شوند.
به گزارش تابناک، این موضوع در مقالهای از سایت تحلیلی «نیو عرب» بررسی شده که به طرح راهآهن منطقهای میان اعراب خلیج فارس به منظور دور زدن تنگه هرمز پرداخته است. با تبدیل شدن تنگه هرمز به یکی از آسیبپذیریهای راهبردی مهم منطقه، کشورهای خلیج فارس به دنبال متنوعسازی شیوههای انتقال کالا و جابهجایی افراد هستند.
توافق منامه و مشخصات شبکه ریلی
یکی از راهکارهای پیشنهادی، ساخت یک خط راهآهن به طول ۲۱۰۰ کیلومتر است که هر شش عضو شورای همکاری خلیج فارس را به یکدیگر متصل میکند. قرار است این شبکه در سال ۲۰۳۰ به بهرهبرداری برسد و کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان را به یکدیگر متصل کند.
در ۸ نوامبر، وزیران حملونقل و ارتباطات هر شش کشور در منامه توافقنامهای کلی برای ایجاد یک «شبکه منطقهای یکپارچه، واحد و سازگار با یکدیگر» امضا کردند؛ شبکهای که زیرساختها و استانداردهای فنی آن در کشورهای عضو با یکدیگر هماهنگ باشد.
این پروژه که نخستین بار در سال ۲۰۰۹ به تصویب شورای همکاری خلیج فارس رسید، در ابتدا قرار بود در سال ۲۰۱۸ تکمیل شود. تأخیرهای مکرر، زمانبندی پروژه را عقب انداخته است، هرچند بخشهای قابلتوجهی از آن تاکنون ساخته شدهاند. گزارشها حاکی از آن است که حدود ۱۷۰۰ کیلومتر از مسیر آماده شده و ابوظبی نیز بخش مربوط به خود را تا مرز عربستان سعودی ساخته است.
راهآهن منطقهای بخشی از تلاش گستردهتر برای توسعه زیرساختهای حملونقل و اتصال شبکههای ملی کشورهای منطقه به یکدیگر است. امارات متحده عربی بهتازگی پروژه راهآهن حفیط به طول ۲۳۸ کیلومتر را راهاندازی کرده است که این کشور را از طریق شهر بندری صحار به عمان متصل میکند. سال گذشته نیز عربستان سعودی و قطر از برنامههای خود برای احداث یک قطار برقی پرسرعت خبر دادند که دوحه را به ریاض متصل خواهد کرد. در همین حال، اتصال بحرین به شبکه راهآهن به پروژه پیشنهادی پل ملک حمد وابسته است؛ پلی که قرار است هم تردد ریلی و هم جادهای میان بحرین و عربستان سعودی را امکانپذیر کند.
شبکه راهآهن شورای همکاری خلیج فارس که برای جابهجایی مسافر و حمل بار طراحی شده، پیشبینی میشود تعداد مسافران آن از شش میلیون نفر در سال ۲۰۳۰ به بیش از هشت میلیون نفر در سال ۲۰۴۵ افزایش یابد. قطارهای مسافری قرار است با سرعت حداکثر ۲۰۰ کیلومتر در ساعت حرکت کنند، در حالی که قطارهای باری با سرعت ۸۰ تا ۱۲۰ کیلومتر در ساعت فعالیت خواهند داشت.
توجیه اقتصادی و نگاه به تنگه هرمز
توجیه اقتصادی این پروژه فراتر از حملونقل مسافری است. امارات، عربستان سعودی و عمان در واکنش به اختلالات تنگه هرمز، مسیرهای جایگزین تجارت داخلی را فعال کردهاند. حملونقل و انبارداری نیز به فعالیتهای اقتصادی غیرنفتی مهمتری تبدیل شدهاند و در سال ۲۰۲۵ رشد واقعی ۵.۷ درصدی را ثبت کردهاند.
تنگه هرمز حدود هشت ماه است که به یکی از نقاط خطرناک تنش نظامی میان واشنگتن و تهران تبدیل شده و هر دو طرف در تلاشاند کنترل این آبراه حیاتی را در دست بگیرند. در چنین شرایطی، شبکه راهآهن میتواند وابستگی کشورهای خلیج فارس به حملونقل دریایی را کاهش دهد و با ایجاد مسیرهای تجاری جایگزین، احتمالاً توان تهران برای استفاده از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار را محدود کند.
درگیریهای نظامی همچنین موجب افزایش هزینههای بیمه، تأخیر در تحویل کالاها و بالا رفتن هزینه واردات شده است. یک شبکه ریلی متصل میتواند جابهجایی داخلی کالاها را بدون نیاز به حملونقل جادهای طولانی تسریع کند و تجارت درون منطقه خلیج فارس را بهبود بخشد. این پروژه نشاندهنده تغییر در راهبرد کشورهای خلیج فارس است؛ تغییری که دولتهای منطقه را حول یک هدف مشترک گرد هم آورده است: حفاظت از امنیت مالی و اقتصادی خود.
محمد الحمد، تحلیلگر ژئوپلیتیک و رئیس گروه سعودی الیت، به نیو عرب گفت: «اقتصادهای خلیج فارس در شرایط عادی و بحران، به ارتباطات حملونقلی قابلاعتماد میان بنادر، مراکز صنعتی و بازارهای مصرف خود نیاز دارند.» او گفت توافق ۸ نوامبر چارچوبی برای یکپارچهسازی شبکههای ملی ایجاد کرده است، اما ارزش واقعی آن با خدمات باری قابلاعتماد و عبور قابل پیشبینی از مرزها سنجیده خواهد شد.
الحمد به نیو عرب گفت: «اگر اتصالهای باقیمانده تکمیل شوند و عملیات فرامرزی بهطور کارآمد انجام شود، توجیه اقتصادی این شبکه ریلی فراتر از درگیری کنونی خواهد بود.»
امید شکری، استراتژیست حوزه انرژی و پژوهشگر ارشد مهمان دانشگاه جورج میسون در واشنگتن، میگوید شبکه ریلی پیشنهادی میتواند نقش مهمی در تقویت ارتباطات حملونقلی و همکاری اقتصادی میان کشورهای خلیج فارس ایفا کند. به گفته شکری، این پروژه میتواند «هزینه حملونقل برخی کالاها را کاهش دهد، تجارت منطقهای را بهبود بخشد و در زمان اختلال در مسیرهای کشتیرانی، گزینههای بیشتری در اختیار اقتصادهای خلیج فارس قرار دهد». او افزود: «بزرگترین ارزش این پروژه جایگزین کردن حملونقل دریایی نیست، بلکه فراهم کردن راهی اضافی برای جابهجایی کالاها و افراد در زمانی است که مسیرهای سنتی قابلاعتماد نیستند.»
چالشها و محدودیتهای جایگزینی مسیر دریایی
این راهآهن میتواند به پروژهای پایدار تبدیل شود، مشروط بر آنکه کشورهای عضو به تعهدات سیاسی و مالی خود پایبند بمانند. مهمترین چالش فوری، اطمینان از تکمیل بهموقع بخشهای مربوط به هر شش کشور است. هر دولت باید زیرساختهای داخل قلمرو خود را تأمین مالی و اجرا کند؛ موضوعی که خطر پیشرفت نامتوازن و تأخیر در بهرهبرداری از کل شبکه را افزایش میدهد.
این راهآهن با محدودیتی بنیادی روبهرو خواهد بود: قطارها نمیتوانند حجم کالاهایی را حمل کنند که کشتیها جابهجا میکنند. اگرچه راهآهن میتواند جایگزینی برای بخشی از بارهای منطقهای باشد، اما نمیتواند جایگزین نفتکشهایی شود که نفت خام و گاز طبیعی مایع را منتقل میکنند. حتی اگر کالاها از طریق مسیرهای داخلی به بنادر خارج از تنگه هرمز منتقل شوند، ادامه مسیر آنها همچنان به زیرساختهای دریایی وابسته خواهد بود. در شرایط جنگی نیز زیرساختهای داخلی مانند راهآهن و پلها ممکن است به نقاط آسیبپذیر امنیتی تبدیل شوند.
الحمد به نیو عرب گفت: «سختترین آزمون این خواهد بود که چگونه شش سیستم ملی را به یک سرویس تجاری واحد تبدیل کنیم. برنامههای ساختوساز، تأمین مالی، سازگاری فنی، رویههای گمرکی و قیمتگذاری حمل بار، همگی نیازمند هماهنگی هستند. قطاری که بهخوبی حرکت میکند اما در هر مرز متوقف میشود، برای تحقق مزایای وعده داده شده با مشکل مواجه خواهد شد.» او افزود: «راهآهن میتواند به شرکتها کمک کند در صورت اختلال در خدمات دریایی، کالاهای مناسب را به مسیرهای دیگری هدایت کنند و در عین حال از تجارت در طول سال پشتیبانی کند. حملونقل دریایی همچنان ضروری خواهد بود و حفاظت از آزادی کشتیرانی باید در کنار سرمایهگذاری در ارتباطات زمینی ادامه یابد.»
شکری نسبت به بزرگنمایی تواناییهای این پروژه هشدار داد. تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است که حدود یکپنجم مصرف جهانی نفت و بخش قابلتوجهی از تجارت گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند. او گفت: «راهآهن نمیتواند جایگزین حجم نفت و گازی شود که توسط نفتکشها منتقل میشود.»
تغییرات اقلیمی نیز خطر دیگری محسوب میشود. فرهادی، مشاور ارشد ژئواستراتژیک در ژنو، به نیو عرب گفت پروژه راهآهن شورای همکاری خلیج فارس یک برنامه بلندمدت برای اتصال پایتختهای تجاری منطقه بوده است، اما تغییرات زمین و طوفانهای شن همچنان چالشهای ساختوساز محسوب میشوند. فرهادی گفت در صورت رفع این مشکلات، شبکه ریلی میتواند «هزینه حملونقل را کاهش دهد، از جمله برای کشورهای حاشیهای شورای همکاری که با این شبکه تجارت میکنند، و موجب افزایش کارایی تجاری برای همه طرفها شود».
تئودور کاراسیک، پژوهشگر بنیاد جیمزتاون در واشنگتن، راهآهن شورای همکاری خلیج فارس را «هم یک پاسخ و هم یک مشکل» توصیف کرد. او گفت: «این پروژه لجستیکی خطی، ارتباطات میان کشورهای عربی خلیج فارس را افزایش میدهد، اما به دلیل ادامه خصومتها، تا زمانی که تنگه هرمز باز نشود، راهآهن قابلیت استفاده کامل نخواهد داشت.»
منبع: tabnak.ir

اقدام بیسابقه شی برای استقبال از ترامپ





