خانه واحدی مشهد؛ بنای تاریخی در بلاتکلیفی مالکیت و فرسودگی
خانه واحدی از بناهای تاریخی مشهد مربوط به اواخر پهلوی اول و ابتدای پهلوی دوم، پس از همهگیری کرونا بدون استفاده مانده و بخشهایی از آن دچار تخریب شده است.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، خانه واحدی، خانهای تاریخی در مشهد که در محدوده زمانی اواخر پهلوی اول و ابتدای پهلوی دوم ساخته شده، از نظر ویژگیهای معماری و تاریخی از بناهای قابل توجه این شهر محسوب میشود، اما اکنون به دلیل بلاتکلیفی مالکیت بدون استفاده مانده و به تدریج دچار فرسودگی میشود.
رضا سلیماننوری، خراسانپژوه در گفتوگو با ایسنا درباره قدمت این بنا اظهار کرد زمان ساخت آن را میتوان تقریباً در محدوده اواخر دهه دوم تا دهه سوم قرن گذشته در نظر گرفت.
معماری خانه واحدی
سلیماننوری یکی از مهمترین ویژگیهای معماری این خانه را زیباییهای بصری ایجادشده در نمای بنا دانست و افزود یکی از ویژگیهای قابل توجه خانه، قرینهبودن فضاهای شرقی و شمالی آن است که جلوه بصری خاصی ایجاد کرده است.
به گفته این خراسانپژوه، یکی از ویژگیهایی که خانه واحدی را در میان خانههای تاریخی مشهد متمایز میکند، تعداد قابل توجه بخاریهای هیزمی و زغالسنگی و بخاریهای دیواری قدیمی آن است. این بخاریها در گذشته میتوانستند همزمان دو یا سه اتاق را گرم کنند و خانه واحدی از این نظر دارای یکی از بیشترین تعداد بخاریهای زغالسنگی و هیزمی در میان خانههای تاریخی موجود مشهد است.
مدیر مرکز اسناد مکتب بافت مشهد با اشاره به ساختار معماری خانه واحدی اضافه کرد این خانه دارای آبانبار و دو طبقه است و در جبهههای غربی و شمالی، اتاقهایی در دو طبقه دارد که به یکدیگر متصل هستند. در بخش جنوبی نیز تعدادی مغازه یا فروشگاه قرار گرفته که به سمت بیرون بنا باز میشوند.
وی با اشاره به تغییرات ایجادشده در بخشی از بنا بیان کرد ساختاری که امروز در بخش غربی و شرقی خانه وجود دارد، جدیدتر است و برای تکمیل ساختارهای قدیمی ایجاد شده، اما پیش از آن سرویسهای بهداشتی و انبار زغالسنگ خانه در این قسمت قرار داشته است. به گفته او، به نظر میرسد در گذشته تقریباً هر چهار جبهه خانه دارای ساختمان بوده است، وضعیتی که در خانههای تاریخی مشهد کمتر دیده میشود.
از اقامتگاه تا بنای رها شده
سلیماننوری درباره وضعیت فعلی خانه واحدی ادامه داد این بنا تا پیش از همهگیری کرونا تقریباً سرپا و قابل استفاده بود و به عنوان یک مجموعه اقامتی ارزانقیمت مورد استفاده قرار میگرفت، اما پس از آن و با توجه به شرایطی که میان وراث و مالکان ایجاد شد، خانه برای فروش گذاشته شد و در حال حاضر استفادهای از آن نمیشود.
وی اضافه کرد همین بلااستفاده ماندن باعث شده بخشهایی از خانه دچار تخریب شود و بنا به تدریج وضعیت قبلی خود را از دست بدهد. با این حال، اگر در شرایط فعلی مرمتهای ساده و اولیه در آن انجام شود، هنوز امکان استفاده کامل از بنا وجود دارد.
این فعال هویتی با بیان اینکه حدود ۱۰ سال اخیر مرمت اساسی در خانه انجام نشده است، بیان کرد اگر در دورهای که بنا به عنوان مجموعه اقامتی مورد استفاده قرار میگرفت تعمیراتی انجام شده باشد، بیشتر برای رفع نیازهای همان دوره و استفاده مسافران بوده است و نمیتوان آن را مرمت کامل یا بازسازی اساسی بنا دانست.
وی خاطرنشان کرد: «خوشبختانه خانه همچنان سرپاست و در حال حاضر به مرمت بسیار سنگینی نیاز ندارد، اما هرچه زمان بیشتری بگذرد، نیاز بنا به مرمت افزایش پیدا خواهد کرد.»
مالکیت؛ مهمترین مانع احیا
سلیماننوری مهمترین چالش حفاظت و نگهداری خانه واحدی را وضعیت مالکیت آن دانست و گفت: «مالکیت این خانه در اختیار وراث قرار دارد و همین مسئله یکی از موانع اصلی برای احیا و بهرهبرداری از آن است.»
رییس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد در شرایط فعلی امکان اینکه یک سرمایهگذار خانه را خریداری و آن را به بوتیکهتل، کافه یا یک فضای فرهنگی تبدیل کند، وجود ندارد، چراکه ظاهراً میان مالکان اختلافاتی وجود دارد. حتی در مواردی که بحث فروش جدی شده، این اختلافها مانع رسیدن موضوع به نتیجه شده است.
وی به مغازههای بخش جنوبی خانه اشاره کرد و افزود اگر قرار باشد خانه خریداری و مرمت شود، بهتر است این مغازهها نیز در قالب یک طرح واحد دیده شوند که هماهنگ با ساختار تاریخی خانه مرمت و حفظ شوند. در حال حاضر تنها مغازههای بخش جنوبی آن فعال هستند که عمدتاً در زمینه فروش پارچه فعالیت میکنند؛ موضوعی که به گفته او با گذشته بنا تناسب دارد، چراکه در گذشته این محدوده یکی از راستههای مرتبط با پارچه و قماش بوده است.
وی با بیان اینکه تاکنون اقدام خاصی برای مرمت این بنا انجام نشده است، اضافه کرد خوشبختانه تاکنون بحث جدی درباره تخریب یا تغییر هویت بنا مطرح نشده است. همچنین خانه واحدی به عنوان یک اثر واجد ارزش شناخته شده است و تکمیل پرونده ثبت ملی آن میتواند بخشی از نگرانیها درباره آینده بنا را برطرف کند. با این حال، به گفته او، موضوع ثبت ملی نیز با توجه به وضعیت مالکیت با چالشهایی مواجه است، چراکه برای طی این روند باید مالک مشخصی وجود داشته باشد که نسبت به ثبت بنا مخالفتی نداشته باشد.
سلیماننوری درباره امکان تبدیل خانه واحدی به جاذبه گردشگری اضافه کرد پیشنهادهایی برای تبدیل آن به مجموعه اقامتی و حتی خانهموزه ارائه شده است، اما تا زمانی که مسئله مالکیت حل نشود، نمیتوان درباره آینده این بنا تصمیم جدی گرفت. به گفته او، نباید به خانه تاریخی صرفاً به عنوان بنایی نگاه کرد که ارزش آن فقط در حفظ فیزیکی ساختمان خلاصه میشود، بلکه باید مالکیت و طرح بهرهبرداری از آن در کنار یکدیگر دیده شوند.
وی درباره تأمین اعتبار مرمت خانه خاطرنشان کرد در حال حاضر اعتبار مشخصی برای مرمت و نگهداری این بنا وجود ندارد و چون ملک شخصی است، هزینه مرمت و نگهداری آن بر عهده مالکان خواهد بود. میراث فرهنگی زمانی امکان دخالت مستقیمتری خواهد داشت که بنا به ثبت ملی برسد. هرگونه تغییر، بازسازی یا بهسازی نیز باید با هماهنگی میراث فرهنگی انجام شود تا عملیات مطابق ضوابط مربوط به بناهای واجد ارزش صورت گیرد.
این مولف کتب هویتی با اشاره به وضعیت بسیاری از خانههای تاریخی مشهد اضافه کرد بزرگترین مشکل این خانهها وضعیت مالکیتی آنهاست و اختلاف میان وراث باعث شده امکان بهرهبرداری و حتی گاهی امکان حفاظت از بنا نیز از بین برود. وقتی یک خانه تاریخی رها شود، روند تخریب آن به سرعت آغاز میشود و هرچه زمان بیشتری بگذرد، هزینه مرمت و بازسازی نیز افزایش پیدا میکند.
به گفته او، خانههای تاریخی مشهد ظرفیتهای زیادی در حوزه گردشگری فرهنگی، گردشگری غذا، گردشگری اقامتی، اقامتگاهها، موزه، گالری و کافه دارند و اگر مشکل مالکیت آنها حل شود، علاوه بر حفظ ارزشهای تاریخی و معماری، قابلیت ایجاد ارزش اقتصادی و تبدیل شدن به جاذبههای مهم گردشگری را خواهند داشت.
منبع: www.isna.ir

ثبت جهانی روستای برغان و رونق اقتصاد محلی البرز





