توافق دفاع مشترک ترکیه و قطر؛ پیوند بدر و پیمان مکه

به گزارش تابناک، توافقنامه دفاع مشترک میان رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، در جریان دوازدهمین نشست کمیته عالی راهبردی ترکیه و قطر در استانبول امضا شد و اردوغان پس از آن اعلام کرد که آنکارا به همکاری با دوحه برای جلوگیری از آغاز مجدد جنگ در منطقه خلیج فارس ادامه خواهد داد.

اهمیت این توافق زمانی روشن‌تر می‌شود که ترکیه و قطر از سال‌ها قبل همکاری‌های نظامی گسترده‌ای داشته‌اند و توافق جدید به معنای آغاز روابط دفاعی دو کشور نیست.

پیشینه همکاری از ۲۰۱۴ و بحران ۲۰۱۷

ترکیه در سال ۲۰۱۴ توافق همکاری نظامی با قطر امضا کرد و در سال‌های بعد حضور نظامی خود را در این کشور توسعه داد. پایگاه نظامی ترکیه در قطر به یکی از نمادهای مهم روابط راهبردی دو کشور تبدیل شد و آنکارا با استقرار نیروهای خود در قطر، علاوه بر تقویت همکاری‌های نظامی، نوعی پشتوانه امنیتی برای دولت دوحه ایجاد کرد.

این موضوع در جریان بحران محاصره قطر در سال ۲۰۱۷ اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد؛ زمانی که عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر روابط خود را با دوحه قطع کردند و محدودیت‌های گسترده‌ای علیه این کشور اعمال کردند. ترکیه در آن مقطع نه‌تنها از نظر سیاسی در کنار قطر قرار گرفت، بلکه با افزایش همکاری‌های اقتصادی و تسهیل انتقال کالا و مواد غذایی، به کاهش فشارهای ناشی از محاصره کمک کرد.

همچنین آنکارا با وجود فشار کشورهای محاصره‌کننده برای تعطیلی پایگاه نظامی خود در قطر، از این خواسته تبعیت نکرد. بنابراین، حضور نظامی ترکیه در قطر صرفاً یک همکاری متعارف دفاعی نبود، بلکه در عمل به یکی از مؤلفه‌های مهم حمایت راهبردی آنکارا از دوحه تبدیل شد.

توافق جدید و تفاوت با همکاری‌های قبلی

توافق‌های نظامی قبلی ترکیه و قطر عمدتاً بر آموزش نیروها، تبادل تجربیات نظامی، برگزاری رزمایش‌های مشترک، همکاری در صنایع دفاعی و فراهم کردن زمینه استقرار نیروهای ترکیه در قطر متمرکز بودند.

اما عنوان توافق جدید، یعنی دفاع مشترک، نشان‌دهنده ظرفیت گسترش همکاری‌ها به حوزه‌هایی فراتر از مناسبات نظامی معمول است. در چنین چارچوبی ممکن است موضوعاتی مانند مشورت امنیتی در زمان بحران، هماهنگی در برابر تهدیدهای مشترک، تبادل اطلاعات راهبردی و حمایت متقابل دفاعی نیز مورد توجه قرار گیرد.

توافق بدر و پیمان مکه؛ دو چارچوب مستقل

یکی از تحولات مهمی که باید در کنار توافق جدید ترکیه و قطر مورد توجه قرار گیرد، توافق چهارجانبه بدر است که در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ میان ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی در دوحه به امضا رسید. این توافق با هدف توسعه همکاری در صنایع دفاعی، افزایش ظرفیت تولید تسلیحات، تقویت توانمندی‌های دفاعی، آموزش‌های فنی نظامی و همکاری در حوزه تحقیق و توسعه شکل گرفته است.

برخلاف پیمان دفاعی مکه، توافق بدر اساساً یک چارچوب همکاری صنعتی و فناورانه در حوزه دفاعی است و به معنای تعهد کشورهای عضو برای دفاع نظامی از یکدیگر در صورت وقوع جنگ نیست. ترکیه از ظرفیت قابل توجهی در تولید تجهیزات نظامی، پهپادها، سامانه‌های دفاعی و صنایع هوافضا برخوردار است. پاکستان نیز دارای تجربه نظامی و توانمندی‌های دفاعی و تسلیحاتی است. قطر می‌تواند از نظر سرمایه‌گذاری و تأمین مالی پروژه‌های مشترک نقش‌آفرینی کند و اندونزی نیز به‌عنوان کشوری مهم در جنوب شرق آسیا، ظرفیت‌های صنعتی و بازار قابل توجهی در اختیار دارد.

پیمان دفاعی مکه در هفتم اوت ۲۰۲۶ میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان امضا شد. مهم‌ترین ویژگی این توافق آن است که حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. به این ترتیب، پیمان مکه برخلاف توافق بدر که عمدتاً بر همکاری‌های صنعتی و دفاعی تمرکز دارد، واجد ماهیت امنیتی و دفاع جمعی است. تصویب این پیمان در پارلمان ترکیه در ششم نوامبر ۲۰۲۶ نیز گام مهمی در جهت اجرایی شدن آن به شمار می‌رود.

ترکیه هم در توافق بدر حضور دارد و هم یکی از سه عضو بنیان‌گذار پیمان دفاعی مکه است. با این حال، این دو چارچوب از نظر حقوقی و کارکردی مستقل از یکدیگر هستند. مقام‌های ترکیه نیز تصریح کرده‌اند که بدر ارتباط سازمانی و حقوقی مستقیمی با پیمان مکه ندارد، هرچند هر دو توافق در راستای توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و افزایش ظرفیت‌های دفاعی کشورهای مشارکت‌کننده قرار می‌گیرند.

جایگاه قطر و پیوند خلیج فارس با جنوب آسیا

بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی مقام‌های آنکارا، عضویت کشورهای جدید در پیمان مکه امکان‌پذیر است، اما پذیرش آنها باید با موافقت هر سه کشور بنیان‌گذار صورت گیرد. قطر از یک سو در توافق بدر با ترکیه و پاکستان همکاری می‌کند و از سوی دیگر، روابط راهبردی و امنیتی نزدیکی با عربستان سعودی دارد. قطر پیش‌تر از پیمان دفاعی مکه استقبال کرده و همکاری‌های امنیتی منطقه‌ای را برای تقویت ثبات و امنیت خلیج فارس ضروری دانسته است.

در چنین شرایطی، توافق دفاع مشترک ترکیه و قطر می‌تواند زمینه سیاسی و امنیتی لازم را برای نزدیک‌تر شدن دوحه به پیمان مکه فراهم کند. البته توافق بدر به‌خودی‌خود هیچ تعهدی برای عضویت قطر در پیمان مکه ایجاد نمی‌کند.

تحولات اخیر نشان می‌دهد که ترکیه در حال گسترش مناسبات امنیتی خود از طریق چند چارچوب متفاوت است. توافق دفاع مشترک با قطر، همکاری‌های صنعتی و نظامی در قالب بدر و مشارکت در پیمان دفاعی مکه، سه سطح متفاوت از حضور و نقش‌آفرینی آنکارا در ترتیبات امنیتی منطقه را تشکیل می‌دهند. اگر در آینده قطر به پیمان مکه بپیوندد، ترکیب امنیتی این چارچوب تغییر قابل توجهی خواهد کرد و پیوند میان کشورهای مهم خلیج فارس، آسیای جنوبی و ترکیه تقویت خواهد شد.