ضرورت تغییر گردشگری زنجان از مشاهده‌محور به مشارکتی

مهدی باقری روز جمعه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به ظرفیت‌های زنجان در توسعه گردشگری هنری افزود: «گردشگری هنری زمانی به محصولی واقعی و پایدار تبدیل می‌شود که گردشگر از جایگاه مشاهده‌گر خارج شده و به مشارکت‌کننده در فرآیند خلق، روایت و تجربه فرهنگ مقصد تبدیل شود.»

وی گفت: در این مسیر، باید میان هنرمند، جامعه محلی، میراث‌فرهنگی، بازار گردشگری و فناوری، زنجیره ارزش یکپارچه‌ای شکل بگیرد.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان با تأکید بر ضرورت بازتعریف مفهوم گردشگری هنری تصریح کرد: این نوع گردشگری نباید به بازدید از موزه‌ها یا خرید صنایع‌دستی محدود شود، بلکه زمانی می‌توان از شکل‌گیری واقعی گردشگری هنری سخن گفت که فرآیند خلق هنر به تجربه‌ای منحصربه‌فرد برای گردشگر تبدیل شود.

ظرفیت‌های هنری زنجان

باقری با بیان اینکه شهر زنجان مجموعه گسترده و متنوعی از هنرهای سنتی و معاصر را در اختیار دارد، افزود: نگارگری، خوشنویسی، موسیقی سنتی، صنایع‌دستی، فرش، سفال، معماری، هنرهای نمایشی و هنرهای بومی، بخشی از ظرفیت‌های هنری این شهر هستند که در بسیاری از مناطق با هویت، حافظه تاریخی و زندگی روزمره جوامع محلی پیوند خورده‌اند.

وی ادامه داد: گردشگر می‌تواند وارد یک کارگاه صنایع‌دستی شود، با هنرمند محلی گفت‌وگو کند، بخشی از فرآیند تولید یک اثر را تجربه کند و در نهایت محصولی را که خود در خلق آن مشارکت داشته است، به همراه ببرد. این الگو علاوه بر عمیق‌تر و معنادارتر کردن تجربه گردشگر، زمینه انتقال مستقیم‌تر درآمد به هنرمند و جامعه محلی را نیز فراهم می‌کند.

وی با اشاره به ظرفیت میراث‌فرهنگی ناملموس زنجان بیان کرد: ثبت عناصر میراث‌فرهنگی ناملموس این شهر، نشان‌دهنده بخشی از ظرفیت گسترده زنجان در این حوزه است.

باقری افزود: این ظرفیت طیف متنوعی از هنرها، مهارت‌ها، سنت‌ها، موسیقی، خوشنویسی، نگارگری، بافندگی، صنایع‌دستی و آیین‌ها را دربرمی‌گیرد و می‌تواند مبنای طراحی محصولات و تجربه‌های جدید گردشگری قرار گیرد.

حرکت از مشاهده به مشارکت و پیوند با شهرهای خلاق

باقری گام بعدی توسعه گردشگری هنری در زنجان را عبور از الگوی مشاهده‌محور عنوان کرد و گفت: باید از گردشگری مبتنی بر مشاهده به سمت گردشگری مبتنی بر مشارکت و تجربه حرکت کنیم، به این معنا که به جای دعوت از گردشگر برای بازدید صرف از یک بنای تاریخی یا موزه، روایت و تجربه‌ای برای او طراحی کنیم که امکان برقراری ارتباط مستقیم با فرهنگ مقصد را فراهم سازد.

وی با اشاره به ارتباط گردشگری هنری با مفهوم شهرهای خلاق افزود: پیوند میان گردشگری و شهرهای خلاق می‌تواند زمینه مناسبی برای توسعه این نوع گردشگری فراهم کند. زنجان نیز با برخورداری از ظرفیت‌های قابل توجه در حوزه صنایع‌دستی و هنرهای بومی، می‌تواند از این فرصت برای معرفی توانمندی‌های هنری خود بهره ببرد.

هوش مصنوعی در خدمت معرفی هنرهای بومی

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان، فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی را از ابزارهای مهم توسعه نسل جدید گردشگری هنری عنوان کرد و گفت: در چارچوب موضوع روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶، می‌توان از ظرفیت هوش مصنوعی برای شخصی‌سازی مسیرهای گردشگری هنری، روایت‌گری دیجیتال، بازسازی و معرفی هنرهای در معرض فراموشی، استفاده از واقعیت افزوده در موزه‌ها و بناهای تاریخی و همچنین معرفی هنرمندان محلی به بازارهای بین‌المللی بهره گرفت.

باقری خاطرنشان کرد: معرفی ظرفیت‌های هنری زنجان از طریق نمایشگاه‌ها، بازارهای صنایع‌دستی و همکاری‌های بین‌شهری نیز می‌تواند ارتباط میان هنر، مقصد و گردشگر را تقویت کند البته باید توجه داشت که فناوری باید در خدمت هنرمند، جامعه محلی و اصالت فرهنگی قرار گیرد و هرگز جایگزین آنها نشود.

ضرورت ایجاد زنجیره ارزش یکپارچه در گردشگری هنری

وی با تأکید بر اینکه توسعه پایدار و اجرایی گردشگری هنری در زنجان نیازمند اتصال سه حلقه اصلی است، گفت: هنرمند و جامعه محلی، میراث و مقصد گردشگری و همچنین فناوری و بازار گردشگری باید در ارتباطی هدفمند با یکدیگر قرار گیرند. هنگامی که این سه بخش در قالب یک زنجیره ارزش یکپارچه عمل کنند، گردشگری هنری می‌تواند علاوه بر کمک به حفاظت از میراث‌فرهنگی، به منبعی پایدار برای ایجاد درآمد و فرصت‌های اقتصادی هنرمندان و جوامع محلی تبدیل شود.

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان زنجان با بیان اینکه بزرگ‌ترین مانع توسعه گردشگری هنری در این شهر کمبود ظرفیت‌های هنری نیست، گفت: زنجان از نظر تنوع هنرها، صنایع‌دستی، میراث‌فرهنگی و شمار و تنوع هنرمندان، ظرفیت بسیار بالایی دارد؛ مسئله اصلی این است که هنوز نتوانسته‌ایم این ظرفیت‌ها را به محصول و تجربه گردشگری منسجم، استاندارد و قابل عرضه در بازار تبدیل کنیم.

باقری نخستین چالش در این مسیر را حوزه سیاست‌گذاری و حکمرانی عنوان کرد و گفت: گردشگری، میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و حوزه هنر معمولاً در کنار یکدیگر و در قالب سیاستی منسجم مورد توجه قرار نمی‌گیرند، در حالی که گردشگری هنری ذاتاً حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است و توسعه آن به همکاری و هم‌افزایی این بخش‌ها نیاز دارد.

وی فاصله میان هنرمندان و زنجیره ارزش گردشگری را دومین چالش این حوزه برشمرد و افزود: ممکن است هنرمندی توانمند با ظرفیت‌های منحصربه‌فرد در زنجان حضور داشته باشد، اما گردشگر نتواند کارگاه او را پیدا کند، فرآیند خلق اثر را تجربه کند یا محصول تولیدی را به شکلی مناسب خریداری کند.

باقری افزود: همچنان شکاف جدی میان ظرفیت‌های هنری زنجان و بازار گردشگری وجود دارد که باید با برنامه‌ریزی، هماهنگی بین‌بخشی و طراحی محصولات تجربه‌محور برطرف شود.