تحول شعر آیینی در جنگ تحمیلی دوم؛ از سوگ تا حماسه
شعر آیینی در روزهای جنگ تحمیلی دوم از محدوده مرثیهسرایی به گستره حماسه، مقاومت و امید رسید و شاعران با حضور در اجتماعات مردمی در تهران و قم، پیوند هویت دینی و ملی را بازنمایی کردند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، جنگ، اگرچه در ذات خود با ویرانی و اندوه و فقدان همراه است، گاه میتواند به آینهای برای تماشای ظرفیتهای پنهان یک ملت تبدیل شود. جنگ تحمیلی دوم نیز از این منظر، فرصتی برای بازخوانی و بازشناسی بخشی از توانمندیهای فرهنگی و ادبی جامعه ایرانی و بهویژه شعر معاصر بود.
از منظر جامعهشناسی ادبیات، شعر را نمیتوان پدیدهای مستقل و بریده از بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جامعه دانست. به گزارش ایرنا، بررسی شعر در روزگار جنگ، صرفاً واکاوی مجموعهای از سرودهها با موضوع جنگ و شهادت نیست؛ بلکه تلاشی برای شناخت روح جمعی جامعه، بازخوانی ارزشها و باورهای مشترک و دریافت چگونگی تأثیر حوادث تاریخی بر زبان، مضمون، عاطفه و جهانبینی شاعران است.
در روزهای این جنگ، شاهد نوعی تحول و نوزایی امیدبخش در شعر آیینی بودیم؛ تحولی که میتوان آن را عبور تدریجی از محدودههای مألوف مرثیهسرایی و سوگسرودههای آیینی به گسترهای وسیعتر از حماسه، مقاومت، امید و حماسهآفرینی دانست. این سخن به معنای کمرنگ شدن جایگاه سوگ و مرثیه در شعر آیینی نیست؛ بلکه سخن از گسترش افقهای معنایی این گونه ادبی است.
پیوند دوباره شعر آیینی با هویت ملی و میهنی
یکی از رسالتهای مهم شعر آیینی در روزگار معاصر، تحکیم و تعمیق پیوند اسلامیت و ملیت و بازنمایی همافزایی هویت دینی و هویت ملی ایرانیان است. پاسداشت سرزمین، تکریم قهرمانان ملی و بزرگداشت مفاخر فرهنگی، در کنار ترویج فرهنگ عاشورا، عدالتخواهی، آزادگی و مقاومت، میتواند بستری برای شکلگیری روایتی یکپارچه از هویت ایرانی ـ اسلامی فراهم آورد.
یکی از جلوههای درخور تأمل در شعر این روزها، پیوند و همافزایی شعر آیینی با شعر ملی و میهنی بود. در هنگامه تجاوز دشمن، مفاهیم عاشورایی، فرهنگ ایثار و شهادت و آموزههای حماسی مکتب اهلبیت(ع)، در کنار نمادهای ملی و اسطورهای ایران، به سرچشمههایی الهامبخش برای آفرینش آثار ادبی تبدیل شدند.
ملت ایران در حافظه تاریخی خود با اسطورههای آزادگی زیسته است؛ از رستم دستان و سیاوش تا آرش کمانگیر و کاوه آهنگر، و در کنار آن نامآورانی چون حضرت علی(ع)، ابوالفضلالعباس(ع)، مالک اشتر و حُرّ بن یزید ریاحی. چنانکه در جان و زبان مولانا چنین طنینانداز شده است: «جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او شیر خدا و رستم دستانم آرزوست». دفاع از میهن و مقاومت در برابر تجاوز، به بخشی از جهانبینی شاعرانه شاعران این روزگار تبدیل شد.
جنگ تحمیلی دوم فرصتی برای احیای فرهنگ «پرچمداری» بود؛ فرهنگی که در آن، پرچم تجسمی از هویت، استقلال، آرمان، ایمان و ایستادگی یک ملت است. شعر آیینی و حماسی میتواند با بازآفرینی این فرهنگ و پیوند زدن آن با مفاهیمی چون پرچم عاشورا و پرچم استقلال و سربلندی ایران، به انتقال این میراث به نسلهای آینده یاری رساند.
شعر، از محافل ادبی تا اجتماعات مردمی
از دیگر جلوههای قابل توجه این دوره، حضور پررنگ شاعران در تجمعات شبانه و اجتماعات مردمی بود. این حضور، صرفاً به معنای قرائت چند سروده حماسی نبود؛ بلکه نشانهای از بازتعریف نسبت شاعر با جامعه و مسئولیت اجتماعی او در روزگار بحران بود.
حضور حماسی صدها شاعر در میدانها و اجتماعات مردمی و برگزاری هزاران نوبت شعرخوانی در شهرهای کوچک و بزرگ ایران از جمله تهران و قم، و استمرار حضور برخی شاعران در اجتماعات شبانه طی ماههای متوالی، نشان میدهد که این حرکت صرفاً واکنشی مقطعی نبوده است. در تهران بزرگ نیز حضور شاعران انقلاب در برنامههای شعرخوانی در میدانها، از جمله میدان انقلاب و ولی عصر(عج)، جلوهای از پیوند دوباره شعر با متن زندگی اجتماعی مردم بود.
تغییر در لحن و لهجه شعر، یکی از نخستین نشانههای این تحول بود. در سرودههای مرتبط با جنگ تحمیلی دوم، شاهد پررنگتر شدن لحن حماسی، شورآفرین و امیدبخش بودیم. شاعر از دل سوگ، حماسه میآفرید و مفاهیمی چون عزت، غیرت، استقلال، مقاومت، فداکاری، دشمنشناسی، وطندوستی و پیروزی، جایگاه برجستهتری پیدا کردند.
یکی دیگر از ویژگیهای شعر این دوره، نقش امیدآفرین و بشارتدهنده آن بود. شاعران با الهام از آموزههای قرآنی و فرهنگ عاشورا تأکید میکردند که هیچ قدرتی نمیتواند اراده ملتی را که به حقانیت راه خود باور دارد، در هم بشکند. اشاره به امدادهای غیبی و نصرت الهی نیز از مضامین برخی سرودهها بود.
شعرخوانی در «آخرین دیدار» و تکریم شهیدان
از دیگر مضامین برجسته شعر این روزگار، تأکید بر ادامه راه رهبر شهید و پاسداری از آرمانها و ارزشهای او بود. برگزاری ۴۸ ساعت شعرخوانی پیوسته شاعران انقلاب اسلامی در رویداد «آخرین دیدار» در مصلای بزرگ تهران در بدرقه رهبر شهید، جلوهای از پیوند شعر و حماسه بود. در آن ۴۸ ساعت، شعر به زبان مشترک سوگ، همدلی، بصیرت و مقاومت بدل شد.
در کنار مضامین حماسی، توجه به ضرورت وفاق ملی و وحدت اجتماعی نیز از مسئولیتهای مهم شعر در این مقطع بود. شعر باید بتواند فراتر از تفاوت سلیقهها، بر نقاط اشتراک مردم انگشت بگذارد و پرچمدار اخلاق گفتوگو، مدارا و همبستگی باشد.
در پایان، تکریم شهدای این جنگ جایگاهی ویژه دارد. در میان سوژههای انسانی جنگ تحمیلی دوم، مظلومیت ۱۶۸ دانشآموز شهید مدرسه شجره طیبه میناب، جایگاهی ویژه دارد. برگزاری برنامههای ادبی برای گرامیداشت این دانشآموزان و شعرخوانی شاعران در رثای آنان، نشانهای از ورود این واقعه به قلمرو حافظه ادبی جامعه است و انتظار میرود شاعران، بهویژه شاعران آیینی و شاعران حوزه کودک و نوجوان، مظلومیت این فرزندان ایران را روایت کنند.
منبع: www.irna.ir

نگاهی به آیندهنگری حضرت زهرا (س) و امیرالمومنین (ع)






