باورهای ما چگونه شرایط زندگیمان را شکل میدهند؟
این یادداشت با بررسی نقش باورها در تصمیمها و تلاش افراد، مفاهیم خودکارآمدی و ذهنیت رشد را معرفی و تمرینی هفتروزه برای شناسایی باورهای محدودکننده پیشنهاد میکند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، در گیر و دار تکاپوی تأمین مایحتاج زندگی و زیر سایه جنگ، نه میتوان شعارهای مرسوم در دهه ۷۰ ذیل راههای موفقیت و روانشناسی زرد را تکرار کرد و نه میتوان زانوی غم بغل گرفت و فرصت یک بار زندگی را زیر چرخ دنده تورم و بیم جنگی دیگر وانهاد.
از این رو بی آن که زندگی را به میدان مسابقه و مقایسه تبدیل کنیم و فرصت همین اکنون را از دست بدهیم میخواهیم آگاهانه و نه سرخوشانه و سادهدلانه شاد زندگی کنیم و اینها هیچ یک منافاتی برای کسب درآمد بیشتر یا تلاش برای موفقیت در هر حرفه و مهارت ندارد اما اولا باید شاد زیست. ثانیا آگاه بود و سوم هم این که اکنون را واننهاد.
در این بخش زین پس در این باره خواهیم نوشت.
دو واکنش متفاوت در شرایط مشابه
تصور کنید دو نفر در شرایطی تقریباً مشابه زندگی میکنند. هر دو شاغلاند، درآمدشان با هزینههای زندگی تناسب چندانی ندارد و هر دو از وضعیت موجود رضایت ندارند. هر دو هم میدانند که برای بهتر شدن شرایط، به تغییر نیاز دارند اما واکنششان متفاوت است.
نفر اول با خودش میگوید: «در این وضعیت اقتصادی، دیگر نمیشود کاری کرد. سرمایهای ندارم، فرصتها محدودند و از سن من هم گذشته که بخواهم مسیر تازهای را شروع کنم.»
نفر دوم مشکلات را انکار نمیکند. او هم فشار هزینهها را احساس میکند و محدودیتهایش را میشناسد؛ اما به خودش میگوید: «شاید نتوانم همه شرایط را تغییر بدهم، اما میتوانم مهارت تازهای یاد بگیرم، راههای دیگری برای کسب درآمد بررسی کنم و ببینم چه فرصتی در دسترس من است.»
آیا نفر دوم حتماً موفق خواهد شد؟ خیر. هیچ تضمینی وجود ندارد. اما یک تفاوت مهم میان این دو نفر وجود دارد: یکی پیش از بررسی راهها، امکان تغییر را در ذهن خود بسته است؛ دیگری هنوز برای پیدا کردن راهحل تلاش میکند.
این تفاوت ما را به موضوع مهمی میرساند: باورهای ما چگونه بر زندگیمان اثر میگذارند؟
باور چیست و چه اثری دارد؟
باور، برداشتی است که در طول زندگی درباره خودمان، تواناییهایمان، دیگران و دنیای اطرافمان شکل میدهیم و بهتدریج آن را بهعنوان یک واقعیت میپذیریم.
بعضی باورها به ما امکان حرکت میدهند: «من میتوانم یاد بگیرم.» «اگر یک روش نتیجه نداد، میتوانم راه دیگری را امتحان کنم.» «برای شروع لازم نیست همهچیز را بلد باشم.»
در مقابل، بعضی باورها ما را پیش از شروع متوقف میکنند: «من استعداد این کار را ندارم.» «هیچوقت نمیتوانم درآمدم را افزایش بدهم.» «برای آدمهایی مثل من فرصتی وجود ندارد.» «دیگر برای یادگیری دیر شده است.»
نکته اینجاست که باورها فقط احساس ما را تغییر نمیدهند؛ بر تصمیمها، انتخابها، میزان تلاش و پایداری ما نیز اثر میگذارند.
برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که سالهاست میخواهد کار با یک نرمافزار تخصصی را یاد بگیرد، اما هر بار با دیدن پیچیدگیهای آن عقبنشینی میکند. شاید مشکل اصلی او نداشتن استعداد نباشد؛ شاید از ابتدا پذیرفته است که «من آدم یادگیری این چیزها نیستم».
حالا اگر همین فرد بهجای این نتیجهگیری بگوید «من هنوز این مهارت را یاد نگرفتهام، اما میتوانم از بخشهای سادهتر شروع کنم»، احتمال بیشتری دارد که آموزش را آغاز کند، تمرین کند و بهتدریج پیشرفت کند.
توجه کنید که نگفتیم فقط با تغییر یک جمله، مهارت به دست میآید. یادگیری به زمان، تمرین و امکانات نیاز دارد. اما آن جمله میتواند تعیین کند که اصلاً فرصت یادگیری را به خودمان بدهیم یا نه.
خودکارآمدی از دیدگاه آلبرت بندورا
آلبرت بندورا، روانشناس برجسته کانادایی، در نظریه شناختی اجتماعی خود مفهومی را مطرح میکند به نام «خودکارآمدی» (Self-Efficacy).
خودکارآمدی یعنی باور ما به اینکه میتوانیم از عهده انجام یک کار مشخص برآییم.
این مفهوم با اعتمادبهنفس عمومی تفاوت دارد. ممکن است فردی در ارتباط با دیگران بسیار توانمند باشد، اما هنگام صحبت در جمع احساس ناتوانی کند. یا کسی در مدیریت امور خانه و خانواده مهارت داشته باشد، اما برای یادگیری یک مهارت شغلی تازه به توانایی خودش اعتماد نداشته باشد.
از دیدگاه بندورا، باور ما به توانایی انجام یک کار میتواند بر انتخاب هدف، میزان تلاش، انگیزه و استمرارمان در مواجهه با دشواریها اثر بگذارد.
یکی از مهمترین پاسخها، تجربه موفقیتهای واقعی است. وقتی کاری را شروع میکنیم، با دشواری روبهرو میشویم و با تلاش و اصلاح روش از آن عبور میکنیم، شواهد تازهای برای توانایی خود به دست میآوریم.
برای مثال، کسی که تصور میکند نمیتواند در جمع صحبت کند، لازم نیست از همان ابتدا در یک سالن بزرگ سخنرانی کند. میتواند ابتدا در یک جمع سهنفره صحبت کند، سپس در جلسهای کوچکتر مسئولیت ارائه مطلبی را بپذیرد و بهتدریج تجربه خود را افزایش دهد.
هر تجربه موفق، هرچند کوچک، میتواند به او نشان دهد که تصویری که از ناتوانی خود ساخته بود، تمام واقعیت نیست.
این همان نکتهای است که میخواهیم به خاطر بسپاریم: باور توانستن، فقط با تکرار جملات انگیزشی ساخته نمیشود؛ با اقدام، تجربه و مشاهده پیشرفت نیز تقویت میشود.
ذهنیت ثابت و ذهنیت رشد
کارول دوک، روانشناس و پژوهشگر دانشگاه استنفورد، در کتاب معروف خود «طرز فکر» (Mindset) درباره دو نوع نگرش صحبت میکند: ذهنیت ثابت و ذهنیت رشد.
در ذهنیت ثابت، فرد تصور میکند استعداد و تواناییهایش تقریباً از پیش تعیین شدهاند. بنابراین اگر در کاری شکست بخورد، ممکن است آن شکست را نشانه ناتوانی خودش بداند.
اما در ذهنیت رشد، فرد میپذیرد که بسیاری از تواناییها با یادگیری، تمرین، تجربه و تلاش هدفمند قابل توسعهاند.
برای مثال، کسی که در مذاکره کردن مهارت ندارد، ممکن است بگوید: «من اصلاً آدم مذاکره نیستم.»
اما میتواند جمله دیگری را جایگزین کند: «من هنوز مذاکره کردن را خوب بلد نیستم، ولی میتوانم آن را یاد بگیرم.»
این تفاوت کوچک میتواند مسیر متفاوتی پیش روی او بگذارد.
البته ذهنیت رشد به معنای این نیست که هرکس هر کاری را بخواهد، حتماً به آن میرسد. شرایط، امکانات، فرصتها، آموزش و عوامل بیرونی همچنان اهمیت دارند. اما نگرش رشد به ما کمک میکند تواناییهایمان را محدودتر از آنچه واقعاً هستند تصور نکنیم.
نگاهی به آیه ۱۱ سوره رعد
در قرآن کریم، آیه ۱۱ سوره رعد میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»
خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیدهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.
این آیه در زمینه تغییر وضعیت یک قوم و مسئولیت درونی آنان مطرح شده است. میتوان از آن برای تأمل درباره نقش تغییر درونی در حرکت به سوی شرایط بهتر الهام گرفت؛ بیآنکه تصور کنیم همه مشکلات اقتصادی و اجتماعی صرفاً با تغییر نگرش فردی حل میشوند.
تمرین: شناسایی و آزمودن یک باور محدودکننده
امشب میخواهیم یک باور را که احتمالاً مدتهاست بر تصمیمها و انتخابهای شما اثر گذاشته، شناسایی و بررسی کنیم.
یک کاغذ بردارید و جمله زیر را کامل کنید:
«من دوست دارم در زندگیام به ........ برسم، اما همیشه با خودم فکر میکنم که ........»
مثلاً:
«من دوست دارم درآمد بیشتری داشته باشم، اما همیشه فکر میکنم در شرایط فعلی هیچ فرصتی برای پیشرفت من وجود ندارد.»
حالا چهار مرحله زیر را انجام دهید:
چه اتفاقات یا تجربههایی باعث شدهاند چنین باوری پیدا کنید؟ آیا تمام شواهد موجود آن را تأیید میکنند؟ آیا نمونهای از خودتان یا دیگران دیدهاید که نشان دهد امکان دیگری هم وجود دارد؟
آیا واقعاً ثابت شده است که شما نمیتوانید؟ یا این فقط برداشتی است که از تجربههای گذشته، ترسها یا حرف دیگران در ذهن شما شکل گرفته است؟
قرار نیست بنویسید «من حتماً موفق میشوم». بنویسید: «ممکن است مسیر دشوار باشد، اما میتوانم یاد بگیرم، فرصتها را بررسی کنم و شانس پیشرفتم را افزایش دهم.»
برای هفت روز آینده، یک اقدام مشخص انتخاب کنید. مثلاً روزانه نیم ساعت برای یادگیری یک مهارت وقت بگذارید، با یک فرد باتجربه مشورت کنید یا سه فرصت شغلی و درآمدی را بررسی کنید.
در پایان هر روز، بنویسید چه کاری انجام دادهاید و چه چیزی یاد گرفتهاید. حتی اگر به نتیجه دلخواه نرسیدید، تجربه و اطلاعاتی که به دست آوردهاید ارزشمند است.
هدف این تمرین آن نیست که در هفت روز زندگی خود را متحول کنید؛ هدف این است که بهجای پذیرفتن بیچونوچرای یک باور محدودکننده، آن را با تجربه واقعی بیازمایید.
شاید سالها با داستانی درباره خودمان زندگی کرده باشیم؛ داستانی که در آن همیشه ناتوانتر از آن چیزی هستیم که واقعاً میتوانیم باشیم. شاید بارها به خودمان گفتهایم که نمیتوانیم، بلد نیستیم، دیر شده یا شرایط برای ما فراهم نیست.
اما آیا این داستان را واقعاً بررسی کردهایم؟ یا فقط آنقدر تکرارش کردهایم که به حقیقتی انکارناپذیر برایمان تبدیل شده است؟
شما مجبور نیستید تا پایان عمر همان تصویری باشید که امروز از خودتان دارید. میتوانید یاد بگیرید، تجربه کنید، رشد کنید و تواناییهای تازهای در خودتان بسازید.
گاهی نخستین قدم برای تغییر زندگی، تغییر پاسخی است که به این سؤال میدهیم: «من چه تواناییهایی دارم؟»
و حالا پرسش شب بعد ما این است: اگر باورهای ما تا این اندازه بر انتخابها و رفتارمان اثر میگذارند، چگونه میتوانیم باورهای محدودکنندهای را که سالها در ذهنمان ریشه دواندهاند، شناسایی کنیم؟
منبع: www.asriran.com

تجلیل از خادمین موکب العباس (ع) مجمع ایثارگران اردبیل





