باغ امیریه بیرجند از شکوه قاجاری تا شکوفایی فرهنگی

به گزارش ایرنا، باغ‌های ایرانی به‌ عنوان جلوه‌ای از پیوند هنر معماری، طبیعت و دانش بومی ایرانیان، همواره نقشی مهم در شکل‌گیری هویت تاریخی و فرهنگی شهرهای کشور داشته‌اند، مجموعه‌هایی که در طراحی آن‌ها علاوه بر زیبایی بصری، اصولی همچون مدیریت هوشمندانه منابع آب، سازگاری با شرایط اقلیمی و ایجاد فضایی برای آرامش و زیست اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.

بنابر آمار موجود، ۱۱۹ باغ تاریخی در استان خراسان جنوبی شناسایی شده که ۶۵ مورد آن در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در این میان، باغ‌های تاریخی بیرجند از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و باغ‌های اکبریه، رحیم‌آباد، شوکت‌آباد، امیرآباد، بهلگرد، معصومیه، بهارستان و منظریه از جمله مجموعه‌های شاخص این شهر محسوب می‌شوند. همچنین باغ و عمارت اکبریه همراه با هشت باغ ایرانی دیگر در سال ۱۳۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

در کنار این مجموعه‌ها، باغ و کوشک امیرآباد که با نام باغ امیریه نیز شناخته می‌شود یکی از جلوه‌های شاخص معماری باغ ایرانی در شرق کشور است. این باغ تاریخی در پنج کیلومتری غرب بیرجند و در روستای امیرآباد واقع شده با وسعت ۱۴۶ هزار و ۲۶۹ مترمربع، در دوم اسفند ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۶۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کوشک هشت‌ضلعی؛ شاخص‌ترین بنای مجموعه

ساختار این مجموعه از سه بخش اصلی باغ، عمارت چهارکاج و حیاط ورودی تشکیل شده است. بخش باغ شامل کوشک مرکزی، عمارت کلاه‌فرنگی و فضای سبز گسترده‌ای با درختان کهنسال و گونه‌های متنوع گیاهی است. درختان انار، چنار و کاج در کنار گل‌های زینتی و درختان میوه، فضای طبیعی مجموعه را شکل داده‌اند.

شاخص‌ترین بنای این مجموعه، کوشک هشت‌ضلعی آن است که در موقعیتی مرکزی در میان باغ قرار گرفته و در ۲ طبقه احداث شده و با برخورداری از پلکان داخلی، دالان و شاه‌نشینی با پلان چلیپایی، نمونه‌ای از معماری سنتی ایرانی را به نمایش می‌گذارد. عمارت کلاه‌فرنگی نیز در گذشته محل اسکان صاحب باغ بوده و بخش چهارکاج که در گذشته محل سکونت خدمه مجموعه بوده، نام خود را از چهار درخت کاج کهنسال موجود در محوطه گرفته است.

سامانه سنتی آب و ۲ رشته قنات

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد باغ امیریه، برخورداری از ۲ رشته قنات با منابع و ویژگی‌های متفاوت است. قنات نخست، آب شیرین خالق‌آباد را از محدوده دامنه‌های رشته‌کوه باقران به باغ می‌رساند و قنات دوم با سرچشمه‌ای در محدوده فرودگاه بیرجند، پس از طی مسافتی حدود ۲۰ کیلومتر در داخل باغ به سطح زمین می‌رسد. آب این قنات شور است و در گذشته برای آبیاری باغ‌ها و اراضی کشاورزی منطقه مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

وجود این ۲ رشته قنات در کنار سامانه سنتی انتقال آب با استفاده از لوله‌های سفالی و شیب‌بندی حساب‌شده، نشان‌دهنده دانش مهندسی و مدیریت منابع آب در دوره‌های گذشته است. در این مجموعه آب در بخش‌هایی از مسیر به‌صورت زیرزمینی هدایت می‌شده تا ضمن جلوگیری از تبخیر و هدررفت، امکان استفاده بهینه از منابع محدود آبی فراهم شود.

رئیس مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند در جریان بازدید خبرنگاران با تشریح شیوه سنتی انتقال آب بیان کرد که بخشی از مسیر انتقال آب با استفاده از لوله‌های سفالی و به‌صورت زیرزمینی طراحی شده بود تا آب با بهره‌گیری از شیب و اختلاف سطح، بدون نیاز به پمپ و تجهیزات مکانیکی در مسیر حرکت کند. به گفته هادی صالح‌پور، شواهد موجود نشان می‌دهد برخی از لوله‌های سفالی به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار تعلق دارند.

مرمت و تغییر رویکرد بهره‌برداری

باغ امیریه پیش از انقلاب اسلامی در مالکیت امیرمعصوم‌خان شیبانی قرار داشت و پس از پیروزی انقلاب به بنیاد مستضعفان واگذار شد و دانشگاه بیرجند نیز در سال ۱۳۶۰ و در دوره ریاست غلامحسین رونقی، این مجموعه را خریداری کرد و از آن به‌عنوان باغ آموزشی بهره گرفت. روند مرمت و احیای باغ امیریه از سال ۱۳۹۷ و در دوره ریاست احمد خامسان در دانشگاه بیرجند آغاز شد.

هادی صالح‌پور اظهار کرد: «باغ امیریه از باغ‌های قدیمی بیرجند به شمار می‌رود و بخش‌هایی از بناهای موجود در آن به دوره قاجار تعلق دارد، هرچند برخی شواهد تاریخی و تاسیساتی از قدمت بیشتر قسمت‌هایی از مجموعه حکایت می‌کند.» وی افزود: «روند سامان‌دهی و احیای باغ امیریه از سال ۱۳۹۷ با هدف‌گذاری و پیگیری احمد خامسان، رئیس وقت دانشگاه بیرجند آغاز شد و رویکرد اصلی آن، صیانت از میراث تاریخی دانشگاه و بازگرداندن این مجموعه به چرخه بهره‌برداری بود.»

به گفته وی، «مرمت و بهسازی باغ امیریه (امیرآباد) بدون دریافت کمک مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه و با تکیه بر ظرفیت و توان مجموعه دانشگاه بیرجند انجام شده است.» سنگ‌فرش مسیرها، کاهگل‌کاری، آجرچینی، گچ‌کاری، نورپردازی و مرمت بخش‌هایی از بناها از جمله اقدامات انجام‌شده است. بر اساس طرح مرمت و احیا، کاربری‌هایی از جمله اقامتگاه بوم‌گردی و رستوران سنتی چهارکاج، استخر پرورش ماهی و رستوران غذاهای دریایی، تفرجگاه و رستوران کلاه‌فرنگی، فضاهای اکوتوریسم، نگارخانه، اقامتگاه تشریفات اختصاصی کوشک و غرفه‌های صنایع دستی در حیاط ورودی پیش‌بینی شده و تکمیل فاز نخست مرمت در اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۹ اعلام شد.

وی همچنین اظهار کرد: «باغ امیریه ظرفیت ارزشمندی برای استفاده شهروندان و گردشگران دارد» و در رویکرد جدید تلاش شده زمینه استفاده خانواده‌ها، گروه‌ها و علاقه‌مندان از فضای باغ با هماهنگی و رزرو قبلی فراهم شود. مالکیت مجموعه همچنان در اختیار دانشگاه بیرجند است و بخشی از فضاها با مشارکت بخش خصوصی و در قالب قرارداد سرمایه‌گذاری برای بازسازی و بهره‌برداری در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته است. جمعی از خبرنگاران و اصحاب رسانه در ادامه تور خبری دانشگاه بیرجند از این مجموعه بازدید کردند و از نزدیک در جریان روند احیا و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده قرار گرفتند.