اینستاگرامی شدن سیاست؛ از سیاست بصری تا پوپولیسم پلتفرمی
اینستاگرام که با پیشی گرفتن از فیسبوک و موج مهاجرت کاربران پس از فیلتر تلگرام در اوایل ۱۳۹۷ در ایران فراگیر شد، با وجود فیلترینگ شدید اواسط ۱۴۰۱ همچنان پرطرفدار است و از پلتفرمی مبتنی بر سبک زندگی به بستری تاثیرگذار در ارتباطات سیاسی تبدیل شده است.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، اینستاگرام خیلی زود پس از آن که در مغربزمین برآمد، در ایران هم با استقبال مواجه شد و گوی سبقت را از فیسبوک ربود که تا آن زمان تقریبا پلتفرم غالب بود. این پلتفرم به دلیل جذابیت و تنوع محتوا با اقبال مواجه شد و کاربران آنچه میخواستند در آن مییافتند؛ از کالا و خدمات تا انواع آنچه به عنوان سبک زندگی طبقهبندی میشود.
بهویژه در اوایل ۱۳۹۷ خورشیدی که تلگرام هم فیلتر شد، موجی از کوچ به اینستاگرام شکل گرفت. به گزارش عصر ایران، از آن زمان تاکنون و با وجود فیلترینگ شدید اواسط ۱۴۰۱، همواره اینستاگرام یکی از پرطرفدارترین پلتفرمها بوده است و حجم قابل توجهی از ترافیک اینترنت بینالملل را به خود اختصاص داده است. این یادداشت به قلم امید جهانشاهی منتشر شده است.
از سبک زندگی تا سیاست بصری
اینستاگرام در ابتدا غیرسیاسی دانسته و دکوراتیو و لوکس دیده میشد که مبتنی بر سبک زندگی است و مناسب برای بازاریابی و فروش. اما همه ماجرا این نیست. این پلتفرم بر پایه تصویر و احساس بنا شده و از این رو، نه تنها برای اقتصاد خُرد و سبک زندگی که بستری به شدت سیاسی و دارای تبعات مشخص در حوزه ارتباطات سیاسی است.
اگر تلگرام بر مبنای متن است و خبر سیاسی میدهد، اینستاگرام بر مبنای تصویر، حس و سبک زندگی است و لذا به شدت تحریککننده و فرمدهنده به ذائقهها و فرمهای سیاسی است. اگر ایکس میدان منازعه فعالان سیاسی است، اینستاگرام میدانی هفترنگ برای عموم است؛ میدانی مهیا برای شور و احساس که مدام دوگانه علاقه/ نفرت میسازد. با تصاویر کوتاه اما تاثیرگذار «خشم اخلاقی» میسازد و نفرت را توجیه میکند تا با انبوه درهم لایک و کامنت، توفانهای سیاسی در عواطف جمعی به راه افتد.
برخلاف روزنامه و تلویزیون که به دنبال ساختن اجماع بودند، فرایندی که تلاش برای رسیدن به آن بخشی از دموکراسی بود، منطق فناوری رسانههای اجتماعی نه تنها ذاتا برای ساختن اجماع نیست بلکه به دوقطبیسازی و تنش نیاز دارد تا چرخه ارتباطی پایدار بماند که مشروعیتش را توجیه میکند.
اینفلوئنسرها و سیاست ـ سرگرمی
شبکهای از فعالان و دلالان سیاسی در قالب اینفلوئنسرها و مایکرو سلبریتیها، مدیریت تصویر و احساس برای پروژههای سیاسی را اداره میکنند و البته بسیاری کاربران دیگر برای دیده شدن و گاهی حتی به قصد احتمالا فروش لیوان و قابلمه. امروز در اینستاگرام با روشنفکران جوانی مواجه هستیم که در چارچوب کلیشههایی چون «چپ هرگز نفهمید»، «پنجاه و هفتیها» و غیره تحلیل تاریخی و سیاسی ـ اجتماعی میکنند.
در این چارچوب، اینستاگرام فرصتی شده برای فرصتطلبانی که فارغ از استدلال و منطق با سوار شدن بر شورمندی تصاویر کوتاه جذاب، خود را مشروع و نجاتبخش معرفی کنند. «تصویر جذاب» در اینجا کلمهای کلیدی است.
ارتباطات بصری سیاسی در عصر رسانههای اجتماعی به مراتب بیش از دوران یکهتازی تلویزیون تاثیرگذار شده است. تحقیقات در این حوزه که بوسی و جو (۲۰۲۱) آن را «سیاست بصری» نامیدهاند، در دهه اخیر روندی افزایشی داشته است. تصویرسازی سیاسی محصول یک فرآیند ساخت اجتماعی است که ویژگیهای «ابر رهبر» و «انسان معمولی» را در محیط رسانهای درهمتنیدهای از سیاست، سرگرمی و فرهنگ عامه تلفیق میکند.
در این میان، شیوههای بازنمایی بصری نقشی محوری دارد که هدف آنها ساختن نوعی رابطه صمیمی با کیفیتی بهظاهر عادی و غیرنمایشی است. اینستاگرام مبتنی بر «سیاست ـ سرگرمی» است. نمایشیسازی سیاسی اگرچه در دوران یکهتازی تلویزیون هم بود اما با رسانههای اجتماعی همچون اینستاگرام تعمیق و تشدید شده است.
استفاده از تکنیکهای بازاریابی در چارچوب «سیاست ـ سرگرمی» مدلهای تازهای از نسبت فعالان سیاسی با عموم برقرار کرده است. نقش سلبریتیها و خردهسلبریتیها به عنوان کنشگرانی دورگه (همزمان سرگرمساز و هم کنشگر سیاسی) که از سرمایه نمادین خود برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی استفاده میکنند هم بسیار قابل توجه است. عمده پژوهشها بر پیامدهای نمایشیسازی سیاسی بر بیارزش شدن اطلاعات سیاسی و افت کیفیت دموکراسی تاکید کردهاند.
نامزدهای انتخاباتی از نشانهشناسی اجتماعی استفاده میکنند تا با تصاویر یعنی مدیریت رنگ، لباس و ژست و ترکیببندی تصویر هویت سیاسی بسازند، مسئلهای را برجسته کنند یا اعتماد بیافرینند. چراکه احساسات میتوانند در شکلگیری هویت و داوری سیاسی نقش داشته باشند. تصویر، شعار، رنگ و توالی پستها، احساسات پراکنده را در روایتی قابلشناسایی کنار هم میگذارند: گذشتهای ازدسترفته، اکنونی در بحران و آیندهای که رهبر وعده ترمیم آن را میدهد.
پوپولیسم پلتفرمی و نقش رسانههای رسمی
در واقع، با اینستاگرام نوعی «پوپولیسم پلتفرمی» بازتولید شده است. رسانههای اجتماعی در کنار مزایا و فوایدی که داشتهاند، مثل به چالش کشیدن انحصار و مبارزه با فساد، چالشهای زیادی هم برای دموکراسی ایجاد کردهاند. نحوه عملکرد برندهای رسانههای معتبر و رسمی تا حدی در کنترل این چالشها موثر بوده است و پژوهشهای مختلفی آن را نشان داده است.
در ایران، قدرت تاثیرگذاری این پوپولیسم پلتفرمی وقتی بیشتر میشود که رسانههای رسمی نتوانند صداهای سیاسی رسمی کشور را در جامعه منعکس کنند، مدیریت تنوع سیاسی کنند، فضای نقد و گفتوگوی سیاسی ضعیف باشد و رسانههای سیاسی و حزبی ضعیف و یا اصلا وجود نداشته باشند؛ و همچنین ناامیدی و بیاعتمادی سیاسی که البته بخشی از آن نیز به عملکرد رسانههای رسمی بازمیگردد وجود داشته باشد. در این صورت کارکرد سیاسی اینستاگرام دوچندان میشود چون مصرف سیاسی آن تشدید میشود و در نتیجه پوپولیسم راست افراطی بهویژه در میان جوانترها قوت میگیرد.
اگر روشنفکران واقعی در رسانههای جدی حضور نداشته باشند، یا رسانههای جدی که باید محل گفتوگوی روشنفکری باشند به عنوان دفع خطر نفوذ غربزدگی سرکوب و محدود شوند، اینستاگرام به مثابه یک رسانه فراگیر عرصه یکهتازی روشنفکران اینستاگرامی میشود که بسیاری از آنها واقعا به قصد گرفتن توجه و فروش محصول، تحلیلهای کلیشهای مد روز و مردمپسند را به طور مرتب و گسترده پمپاژ میکنند.
برای جلوگیری از اینستاگرامی شدن فضای سیاسی در ذهن عموم، باید برندهای رسانههای رسمی در رسانهها و پلتفرمهای مختلف عملکرد موثرتر و حرفهایتری داشته باشند و البته این مهم بیش از هرچیز در گرو بها دادن به روزنامهنگاری حرفهای است.
منبع: www.asriran.com

اول اتهام، سپس عقبنشینی؛ بررسی اظهارات روزیطلب






