ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی؛ ضرورت دیپلماسی اقتصادی

به گزارش ایسنا، «اسماعیل رزاقی» پژوهشگر اقتصادی آفریقا در یادداشتی با عنوان «چرا ارتقای جایگاه در زنجیره‌های ارزش جهانی باید محور سیاست خارجی اقتصادی باشد؟» نوشت موفقیت اقتصادی یک کشور را نباید فقط با حجم صادرات، تعداد بازارهای مقصد و میزان سرمایه‌گذاری خارجی سنجید، بلکه سهمی که بنگاه‌ها و نیروی کار آن کشور از ارزش نهایی محصولات به دست می‌آورند اهمیت دارد.

در این یادداشت تاکید شده است که در شرایطی که حضور در بازارهای جهانی به یکی از شاخص‌های مهم قدرت اقتصادی کشورها تبدیل شده، صرف افزایش صادرات نمی‌تواند معیار کافی برای ارزیابی موفقیت باشد. از این منظر، ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی باید به یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی اقتصادی تبدیل شود؛ رویکردی که در آن فعالیت‌های انجام‌شده در داخل کشور، قابلیت‌های شکل‌گرفته و نحوه توزیع منافع همکاری‌های اقتصادی نیز اهمیت دارند.

زنجیره ارزش؛ فراتر از محصول

در این یادداشت با اشاره به گزارش بانک جهانی درباره زنجیره‌های ارزش جهانی آمده است که بنگاه‌ها از مسیرهایی مانند ارتباط تأمین‌کنندگی با شرکت‌های بین‌المللی، اتحادهای راهبردی، صادرات مستقیم و سرمایه‌گذاری در خارج، به شبکه‌های تولید و بازار متصل می‌شوند. بنابراین، حضور اقتصادی در جهان الزاماً به ارسال کالا از مرزهای کشور محدود نیست.

نویسنده یادداشت می‌نویسد کشوری ممکن است در تولید یک محصول توانمند باشد، اما در طراحی، فناوری، خدمات تخصصی یا دسترسی به مشتری نهایی نقش محدودی داشته باشد. ارتقای جایگاه در زنجیره نیز می‌تواند به معنای تقویت همین فعالیت‌ها باشد، نه صرفاً افزایش مقدار تولید. در عین حال نباید فرض کرد همه فعالیت‌های انتهایی زنجیره همیشه سودآورترند؛ پرسش سیاستی دقیق‌تر این است که ورود به کدام فعالیت، با توجه به مهارت، سرمایه، هزینه و تقاضای بازار، برای کشور مزیتی پایدار ایجاد می‌کند.

در چارچوب زنجیره‌های ارزش، جذب سرمایه‌گذار فقط آغاز کار دانسته شده است. پیوند بنگاه‌های داخلی با شرکت‌های بین‌المللی، ارتقای استانداردها، توسعه سرمایه انسانی و فراهم‌کردن محیط مناسب کسب‌وکار، از جمله عواملی هستند که می‌توانند همکاری خارجی را به یادگیری و توسعه قابلیت‌های داخلی متصل کنند. از این منظر، دیپلماسی اقتصادی باید فراتر از پرسش «چه میزان صادرات یا سرمایه جذب کردیم؟» به این پرسش‌ها نیز پاسخ دهد که آیا همکاری خارجی به دسترسی پایدارتر به بازار انجامیده، آیا بنگاه‌های داخلی مهارت و فناوری تازه‌ای آموخته‌اند و آیا تولیدکننده داخلی از فروشنده‌ای قابل جایگزین به شریکی معتبر تبدیل شده است.

زعفران و فرش؛ فاصله تولید تا بازار

زعفران در این یادداشت نمونه مناسبی برای بررسی موضوع دانسته شده است. گزارش توسعه زنجیره ارزش زعفران ایران از سوی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو)، با اتکا به داده‌های زمان انتشار خود، بر اهمیت ارتباط مستمر با شبکه‌های بازار، توسعه محصولات جدید، همکاری با برندها و دسترسی به شبکه‌های خرده‌فروشی تأکید می‌کند. اهمیت این گزارش بیش از ارقام تاریخی آن، در تشخیص فاصله میان توان تولید و توان حضور در بازار نهایی دانسته شده است.

پژوهشی درباره ائتلاف برندهای صادراتی زعفران ایران نیز بر نقش هماهنگی میان صادرکنندگان و برندسازی در تقویت موقعیت رقابتی تأکید دارد. بنابراین، مسئله را نمی‌توان فقط به خام‌فروشی یا نبود برند تقلیل داد؛ روابط میان تولیدکننده، صادرکننده و شبکه فروش نیز بخشی از مسئله‌اند. در چنین نمونه‌ای، شناسایی خریداران معتبر، تسهیل ارتباط با شبکه‌های توزیع، پیگیری موانع استاندارد و کمک به مشارکت‌های تجاری پایدار می‌تواند از جمله اقدامات مؤثر دیپلماسی اقتصادی باشد، با این هدف که تولیدکننده و صادرکننده ایرانی قدرت انتخاب و چانه‌زنی بیشتری داشته باشند.

فرش دستباف نیز نشان می‌دهد که ارزش فرهنگی و موفقیت تجاری الزاماً به‌صورت خودکار به یکدیگر تبدیل نمی‌شوند. پژوهشی درباره تولیدکنندگان فرش در استان‌های کردستان و کرمانشاه، شناخت مشتری، فرهنگ مصرف و بازاریابی را برای تقویت جایگاه این محصول ضروری می‌داند و از ضعف برندسازی در میان واحدهای بررسی‌شده سخن می‌گوید. مطالعه‌ای تطبیقی درباره صادرکنندگان ایرانی و واردکنندگان آمریکایی فرش نیز تفاوت برداشت دو گروه از عملکرد برند و موقعیت بازار را برجسته کرده است؛ مطالعه‌ای که باید در زمینه زمانی و بازار مشخص آن خواند، اما نشان می‌دهد شناختی که تولیدکننده از محصول خود دارد، الزاماً با انتظار خریدار خارجی یکسان نیست.

اتصال موقعیت به قابلیت؛ فرهنگ و هنر

نویسنده همین منطق را در بررسی ظرفیت‌های جغرافیایی و اقتصادی کشور نیز به کار گرفته است. موقعیت جغرافیایی یک امکان است، نه تضمین منفعت. گزارش بانک توسعه آسیایی، اتصال فیزیکی و دیجیتال، تسهیل تجارت، نظام‌های استاندارد و سیاست‌های تجارت و سرمایه‌گذاری را از اجزای مکمل مشارکت و ارتقا در زنجیره‌های ارزش معرفی می‌کند. این گزارش همچنین بر نقش هماهنگی قواعد و زیرساخت‌های فرامرزی در کاهش اصطکاک شبکه‌های تولید تأکید دارد. در نتیجه، مذاکرات مربوط به مسیرهای ترانزیتی، بنادر یا همکاری‌های صنعتی باید با بررسی قابلیت استفاده واقعی بنگاه‌ها همراه شود.

در حوزه فرهنگ، گردشگری، میراث فرهنگی و صنایع دستی سه عرصه مهم برای به‌کارگیری این رویکرد دانسته شده‌اند. در این چارچوب، میان ارزش ذاتی میراث و منافع اقتصادی حاصل از دسترسی و تجربه آن تفاوت وجود دارد. برای دیپلماسی اقتصادی، این نگاه می‌تواند به همکاری با شبکه‌های گردشگری، تسهیل ارتباط فعالان محلی با بازار، معرفی صنایع دستی و پیگیری موانع سفر تبدیل شود. معیار ارزیابی نیز فقط تعداد بازدیدکنندگان نیست؛ کیفیت تجربه، حفاظت از میراث و سهم جامعه میزبان باید در نظر گرفته شود.

در حوزه هنر نیز باید میان ارزش هنری، اعتبار حرفه‌ای و درآمد اقتصادی تفاوت قائل شد. شواهد مقایسه‌ای سازمان تجارت جهانی درباره ترویج صادرات خدمات، بر اهمیت اعتبار، مهارت، شناخت بازار و هماهنگی نهادی تأکید می‌کند. این گزارش همچنین از تجربه شیلی در تشکیل تیم‌های تخصصی برای خدمات دیداری ـ شنیداری و دیجیتال یاد می‌کند؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد حمایت از حضور خارجی می‌تواند متناسب با ویژگی‌های هر حوزه طراحی شود.

دیپلماسی اقتصادی جایگزین اصلاحات نیست

مهم‌ترین محدودیت این بحث آن است که نباید از دیپلماسی اقتصادی انتظار داشت ضعف‌های ساختاری داخل کشور را جبران کند. زیرساخت، محیط مقرراتی مناسب، سرمایه انسانی و سیاست‌های اقتصادی باثبات از شرایط پایه مشارکت در زنجیره‌های ارزش هستند. بنابراین، مسئله باید در دو سطح دنبال شود: در داخل، توسعه قابلیت تولید و کسب‌وکار؛ و در خارج، تسهیل اتصال این قابلیت‌ها به بازار، سرمایه و دانش.

برای ارزیابی این پیوند، لازم است در کنار ارزش صادرات، شاخص‌هایی مانند دوام قراردادها، ارتقای مهارت، توسعه تأمین‌کنندگان داخلی، تنوع مشتریان و سهم تولیدکنندگان کوچک نیز بررسی شود. پیام اصلی این رویکرد آن است که دیپلماسی اقتصادی باید با مسئله «ارتقا» پیوند بخورد؛ نه صرفاً حضور در بازار جهانی، بلکه توانایی یادگیری، انتخاب و کسب منفعت پایدار از این حضور.

«اسماعیل رزاقی» در پایان این یادداشت نوشت: «پرسش نهایی برای دیپلماسی اقتصادی ایران فقط این نیست که چه مقدار صادر می‌کنیم؛ بلکه مساله این است که چه قابلیت‌هایی می‌سازیم، در کدام حلقه‌های زنجیره ارزش حضور داریم و چه کسانی از ارزش حاصل بهره‌مند می‌شوند؟»