آزمایش اصل نسبیت اینشتین در دریای مدیترانه با تلسکوپ ORCA
دانشمندان با استفاده از تلسکوپ زیرآبی ORCA در نزدیکی سواحل تولون فرانسه، یکی از اصول بنیادی نظریه نسبیت اینشتین را آزمایش کردند و هیچ نشانهٔ معتبری از نقض آن نیافتند.

گالری تصویری
۳ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، دانشمندان با استفاده از تلسکوپی که در عمق ۲٫۴ کیلومتری دریای مدیترانه نصب شده است، یکی از بنیادیترین اصول نظریه نسبیت اینشتین را آزمایش کردند. نتایج هیچ نشانهای از نقض این اصل نشان نداد، اما نکتهٔ جالب این بود که تلسکوپ هنوز بهطور کامل ساخته نشده و فقط با بخش کوچکی از تجهیزات خود توانسته به نتایجی قابلمقایسه با آشکارسازهای بسیار بزرگتر دست پیدا کند. به گزارش عصر ایران، تلسکوپ زیرآبی ORCA در نزدیکی سواحل شهر تولون فرانسه قرار دارد و برای شناسایی ذرات بسیار کوچکی به نام نوترینو طراحی شده است. پژوهشگران با بررسی رفتار این ذرات تلاش کردند یکی از فرضهای اساسی فیزیک را به چالش بکشند: آیا قوانین طبیعت، صرفنظر از جهت حرکت و سرعت ناظر، همیشه یکسان باقی میمانند؟
این اصل که «ناوردایی لورنتس» نام دارد، یکی از پایههای اصلی نظریه نسبیت اینشتین است. نتایج پژوهش نشان میدهد که رفتار نوترینوها با پیشبینیهای فعلی فیزیک مطابقت دارد.
نظریههای بنیادی فیزیک و جستوجوی گرانش کوانتومی
فیزیک امروزی برای توضیح جهان به دو نظریهٔ اصلی متکی است. نخست، نظریه نسبیت عام اینشتین که گرانش و رفتار جهان را در مقیاسهای بزرگ، مانند حرکت سیارهها و کهکشانها، توضیح میدهد. دوم، مدل استاندارد فیزیک ذرات که برای توصیف رفتار ذرات بنیادی و نیروهای حاکم بر دنیای بسیار کوچک به کار میرود.
هر دو نظریه در حوزهٔ خود بسیار موفق بودهاند، اما مشکل اینجاست که در شرایط بسیار غیرعادی، مانند نخستین لحظات پس از بیگبنگ، نمیتوان آنها را بهآسانی با یکدیگر سازگار کرد. به همین دلیل، دانشمندان سالهاست در جستوجوی نظریهای جامعتر به نام «گرانش کوانتومی» هستند که بتواند رفتار جهان را از کوچکترین ذرات تا بزرگترین ساختارهای کیهانی توضیح دهد.
برخی از نظریههای پیشنهادی، ازجمله نظریه ریسمان و گرانش کوانتومی حلقهای، این احتمال را مطرح میکنند که فضا و زمان در کوچکترین مقیاسها ساختاری متفاوت از تصور کنونی ما داشته باشند. برخی مدلهای نظری احتمال میدهند که فضا-زمان نیز در مقیاسهای فوقالعاده کوچک، نوعی ساختار ریز و دانهدانه داشته باشد. البته این فقط یک احتمال نظری است و تاکنون شواهد قطعی برای اثبات آن پیدا نشده است. اگر چنین ساختاری وجود داشته باشد، ممکن است یکی از اصول بنیادی نسبیت، یعنی ناوردایی لورنتس، در شرایط خاص بهطور بسیار جزئی نقض شود.
برای درک بهتر موضوع، میتوان به یک تصویر دیجیتال نگاه کرد. تصویر از فاصلهٔ معمولی کاملاً یکپارچه دیده میشود، اما وقتی بهاندازهٔ کافی روی آن بزرگنمایی کنیم، پیکسلهای سازندهاش آشکار میشوند.
نوترینوها و آزمایش احتمال نقض ناوردایی لورنتس
لوکاس هنیگ، پژوهشگر دانشگاه ارلانگن-نورنبرگ آلمان و از نویسندگان مطالعه، توضیح میدهد که ناوردایی لورنتس یکی از اساسیترین فرضهایی است که دربارهٔ جهان داریم. دانشمندان امیدوارند با شناسایی کوچکترین انحراف از این اصل، سرنخی برای رسیدن به نظریهای جامعتر دربارهٔ ساختار جهان پیدا کنند.
برای بررسی احتمال نقض ناوردایی لورنتس، دانشمندان به ذراتی نیاز دارند که بتوانند مسافتهای بسیار طولانی را طی کنند و در طول مسیر، کمترین برهمکنش را با ماده داشته باشند. نوترینوها دقیقاً چنین ویژگیهایی دارند. نوترینوها ذرات بنیادی بسیار سبکی هستند که بار الکتریکی ندارند و بهندرت با ماده برخورد میکنند. در هر ثانیه شمار بسیار زیادی از آنها از بدن ما و حتی از درون زمین عبور میکنند، بدون اینکه متوجه حضورشان شویم. این ذرات به سه نوع اصلی تقسیم میشوند: نوترینوی الکترونی، نوترینوی میونی و نوترینوی تائویی.
یکی از عجیبترین ویژگیهای نوترینوها این است که هنگام حرکت میتوانند نوع خود را تغییر دهند. برای مثال، نوترینوی میونی ممکن است پس از طی مسافتی به نوترینوی تائویی تبدیل شود. فیزیکدانان این پدیده را «نوسان نوترینو» مینامند. تغییر نوع نوترینوها کاملاً تصادفی نیست و از الگوهای احتمالاتی مشخصی پیروی میکند که دانشمندان میتوانند آنها را محاسبه کنند.
اگر اصل ناوردایی لورنتس نقض شود، ممکن است این الگوها نیز تغییر کنند. نکتهٔ مهم این است که اثر احتمالی نقض این اصل میتواند با افزایش انرژی نوترینو و مسافتی که طی میکند، آشکارتر شود. به همین دلیل، پژوهشگران بهجای تولید نوترینو در آزمایشگاه، سراغ ذراتی رفتند که در جو زمین ایجاد میشوند.
هنگامی که پرتوهای کیهانی با ذرات موجود در جو برخورد میکنند، نوترینوهایی تولید میشوند که میتوانند از درون زمین عبور کنند. برخی از این ذرات پس از طی مسافتی نزدیک به ۱۲هزار و ۷۰۰ کیلومتر، یعنی تقریباً بهاندازهٔ قطر زمین، به آشکارساز زیرآبی میرسند. چنین مسیر طولانی فرصتی مناسب برای بررسی تغییرات احتمالی رفتار نوترینوها فراهم میکند.
چگونه تلسکوپ ORCA نوترینوها را شناسایی میکند
تلسکوپ ORCA بخشی از پروژهٔ بینالمللی KM3NeT است که برای مطالعهٔ نوترینوها در اعماق دریای مدیترانه ساخته میشود. این تلسکوپ برخلاف نمونههای معمولی، برای مشاهدهٔ ستارهها یا سیارهها طراحی نشده است. وظیفهٔ آن شناسایی نور بسیار ضعیفی است که بر اثر برهمکنش نوترینوها با ماده به وجود میآید.
هر واحد آشکارساز ORCA به بستر دریا متصل است و ۱۸ کرهٔ شیشهای دارد. درون هر کره نیز ۳۱ حسگر حساس به نور قرار گرفته است. هنگامی که یک نوترینو با ذرهای در آب برهمکنش میکند، ممکن است ذرات بارداری تولید شوند که با حرکت در آب، نور آبی کمسویی از خود منتشر میکنند. این نور که «تابش چرنکوف» نام دارد، توسط حسگرهای تلسکوپ ثبت میشود. دانشمندان با بررسی زمان و محل ثبت نور در حسگرهای مختلف میتوانند اطلاعاتی دربارهٔ انرژی و جهت حرکت نوترینوی اولیه به دست آورند.
قرارگرفتن آشکارساز در اعماق دریا مزیت دیگری نیز دارد. لایهٔ ضخیم آب، بخش زیادی از ذرات مزاحم را جذب میکند و به پژوهشگران کمک میکند سیگنالهای بسیار ضعیف را راحتتر شناسایی کنند. در پژوهش جدید، دانشمندان فقط نوترینوهایی را بررسی کردند که از درون زمین عبور کرده و از پایین به آشکارساز رسیده بودند. زمین مانند فیلتری طبیعی عمل میکند و بیشتر ذرات دیگر نمیتوانند چنین مسیر طولانی را پشت سر بگذارند.
این روش شباهتهایی با عملکرد آشکارساز آیسکیوب در جنوبگان دارد، با این تفاوت که آیسکیوب در میان یخها قرار گرفته است و ORCA از آب دریا برای ثبت نور استفاده میکند. آب و یخ رفتار متفاوتی در برابر نور دارند. یخ نور را بیشتر پراکنده، درحالیکه آب میزان بیشتری از نور را جذب میکند. همین تفاوت بر روش محاسبهٔ مسیر و انرژی نوترینوها تأثیر میگذارد.
نتایج و برنامههای آینده
پژوهشگران دادههای مربوط به ۵۸۲۸ نوترینو را بررسی کردند که در طول حدود ۱۷ ماه، بین سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، ثبت شده بودند. در آن زمان، تنها شش واحد آشکارساز ORCA فعال بود؛ یعنی بخش بسیار کوچکی از تلسکوپی که قرار است در آینده تکمیل شود. دانشمندان الگوی تغییر نوع نوترینوها را با پیشبینیهای مدل استاندارد مقایسه کردند تا ببینند آیا نشانهای از نقض ناوردایی لورنتس وجود دارد یا خیر. نتایج نشان داد که رفتار نوترینوها با پیشبینیهای فعلی فیزیک سازگار است و هیچ نشانهٔ معتبری از نقض ناوردایی لورنتس پیدا نشد.
البته این نتیجه ثابت نمیکند که اصل موردنظر در تمام شرایط و مقیاسها بدون استثنا برقرار است. آزمایش فقط نشان میدهد اگر نقضی وجود داشته باشد، اثر آن باید از محدودهای که تجهیزات پژوهش قادر به شناساییاش هستند، کوچکتر باشد. همین محدودیتها برای دانشمندان ارزش زیادی دارند، زیرا به آنها کمک میکنند نظریههای پیشنهادی دربارهٔ ساختار فضا-زمان را دقیقتر ارزیابی کنند. به گفتهٔ هنیگ، اگر نظریهای میزان نقض ناوردایی لورنتس را بیشتر از حدی پیشبینی کند که آزمایش جدید مجاز میداند، میتوان آن پیشبینی را رد کرد. پژوهشگران همچنین برای نخستینبار محدودیتهایی مستقیم بر نوع خاصی از نقض این اصل تعیین کردند که میتواند بر نوترینوهای میونی و تائویی تأثیر متفاوتی بگذارد.
اما شاید جالبترین بخش ماجرا، عملکرد تلسکوپ نیمهساخته باشد. نتایج بهدستآمده از فقط شش واحد آشکارساز، در چند شاخص مهم با نتایج آزمایشهای بزرگتری مانند سوپرکامیوکانده در ژاپن و آیسکیوب در جنوبگان رقابت میکند. آشکارساز ژاپنی برای پژوهش مشابه از دادههای ۱۲ سال فعالیت استفاده کرده بود و آیسکیوب نیز دو سال دادهٔ مجموعهٔ کامل آشکارسازهای خود را بررسی کرده بود. هنیگ میگوید از اینکه تیم پژوهشی توانسته است فقط با شش واحد آشکارساز به چنین نتایجی برسد، شگفتزده شده است.
هنگام انتشار پژوهش، تعداد واحدهای نصبشدهٔ ORCA به ۴۴ رسیده بود و پژوهشگران قصد دارند تا سال ۲۰۳۰ تعداد واحدهای فعال را به ۱۰۸ افزایش دهند. با تکمیل تلسکوپ، دانشمندان میتوانند تعداد بیشتری نوترینو شناسایی کنند و آزمایشهای دقیقتری برای بررسی قوانین بنیادی فیزیک انجام دهند.
بااینحال، یکی از امیدبخشترین مسیرهای آینده، بررسی نوترینوهایی است که از نقاط بسیار دور جهان به زمین میرسند. ازآنجاکه آثار احتمالی نقض ناوردایی لورنتس ممکن است با افزایش انرژی و مسافت طیشده بیشتر شوند، نوترینوهای پرانرژی کیهانی میتوانند فرصت بهتری برای شناسایی این آثار فراهم کنند. پژوهشگران قصد دارند آزمایش مشابهی را با تلسکوپ دیگری به نام ARCA انجام دهند. این آشکارساز که در نزدیکی سواحل سیسیل قرار دارد، بخشی دیگر از پروژهٔ KM3NeT است و برای شناسایی نوترینوهای بسیار پرانرژی کیهانی طراحی شده است. آلبا دومی، از پژوهشگران پروژه، معتقد است نوترینوهایی که از منابع دوردست کیهانی میآیند، از بهترین گزینهها برای چنین بررسیهایی هستند.
اگر فضا-زمان واقعاً در کوچکترین مقیاسها ساختاری دانهدانه داشته باشد و این ویژگی باعث تغییر بسیار جزئی رفتار ذرات شود، نوترینوهای پرانرژی ممکن است به شناسایی آن کمک کنند. پژوهش جدید نظریه نسبیت اینشتین را رد نکرده است، اما راه تازهای برای آزمودن دقیقتر یکی از اصول اساسی آن نشان میدهد. تلسکوپی که هزاران متر زیر سطح دریا قرار دارد، میتواند به دانشمندان کمک کند محدودیتهای نظریههای فعلی را بهتر بشناسند و به درک دقیقتری از ساختار فضا و زمان برسند. پژوهش در ژورنال Journal of Cosmology and Astroparticle Physics منتشر شده است.
منبع: www.asriran.com

عکس وایرال یک ول در چنگال کورکور دم سفید در کالیفرنیا








