تبریز فوری تبریز-مهراب محرابی نیا: شهرها به عنوان محرک رشد باید فرصت‌ها را شناسایی کرده و چالش‌های فراروی این دگرگونی را مرتفع کنند. با این تفاسیر، زمانی که شهرها آینده خودشان را می‌خواهند برنامه‌ریزی کنند، چابکی باید یکی از ویژگی‌های تعریفی شهرها باشد. چابک بودن به معنای حرکت سریع و آسان است. اما این واژه در شهرها به چه معنا است و چگونه اندازه‌گیری و ارزیابی می‌شود.

انقلاب صنعتی چهارم منجر به ایجاد خلاقیت و نوآوری با پتانسیل نامحدود می‌شود. مدیران شهری نیازمند آمادگی برای مطابقت دادن عوامل فیزیکی، دیجیتالی و محیط زیستی شهرهای خودشان هستند تا پاسخگوی بهتری به نیازهای دینامیکی دائماً در حال تغییر شهروندان باشند.

ما در دنیای شهری که به طور فزاینده جمعیت آن بیشتر می‌شود زندگی می‌کنیم. حدود۵۴ درصد جمعیت جهان در حال حاضر در شهرها سکونت دارند و این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۶۸ درصد خواهد رسید. انقلاب صنعتی چهارم روش ارایه خدمات به شهروندان را تغییر می‌دهد. بعد از سال‌ها ساخت و توسعه زیرساخت‌ها و رویه‌ها، شهرها باید نوآوری‌ها را بکار گرفته تا از فرصت‌ها بهره‌مند شده و تغییرات فراروی جمعیت‌ها را مرتفع سازند. شهر چابک در واقع پاسخی به تغییرات روزافزون زندگی شهری و انطباق با آن است و به نظر می‌آید که زیرساخت‌های فعلی توانایی پاسخگویی به نیازهای جدید شهری را ندارند.

لازمه چابک بودن انطباق سریع با نیازهای متغیر در تمامی حوزه‌های شهری است. برای نیل به این هدف اجزا و ارکان مختلفی از قبیل ساختمان‌های چابک، زمین چابک، انرژی چابک، پویایی چابک، فناوری اطلاعات (IT)چابک، امنیت چابک و آموزش چابک باید مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد. در این مجال به تعدادی از این ارکان اشاره می‌کنیم.

ساختمانهای چابک

یکی از ارکانی که در تعریف شهرهای چابک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است ساختمان‌ها و سازه‌های چابک است. ساختمان‌های چابک کربن خنثی، انرژی مثبت بوده و از انعطاف‌پذیری مطلوبی با استفاده از کاربری ترکیبی از فضا برخوردارند. ساختمان‌های چابک مفهوم "کارایی کلی ساختمان" را که در واقع عملکرد ساختمان را براساس شش ویژگی اصلی شامل طراحی-کالبدی، وابسته به صدا (اکوستیک)، بصری، حرارتی، کیفیت هوای داخل ساختمان و یکپارچگی ساختمان ارزیابی می‌کند شامل می‌شود.

ساختمانهای چابک طراحی بصری مطلوب و مصرف انرژی پایینی دارند. این ساختمان‌ها به کلان داده‌ها و نظارت به موقع و دقیق متصل هستند و از پیشرفته‌ترین سنسورها استفاده می‌کنند. از طریق طراحی مبتنی بر حمل و نقل عمومی، مردم را به پیاده‌روی و دسترسی به حمل ونقل عمومی تشویق و ترغیب می‌کنند.

برای بهبود ساختمان‌های چابک شهرها می‌توانند:

· از قدرت ساختمان‌های محلی نهایت استفاده را برده تا معیارهای انرژی خالص صفر را افزایش داده و تنوع شبکه‌ای را از طریق تشویق میکرو شبکه‌ها و مناطق زیستی (مناطقی که از نظر اکولوژیکی همگن هستند) در مناطق تجاری مرکزی، جایی که شدت انرژی در بالاترین سطح است، مورد پشتیبانی قرار دهند.

· طرح‌های اصلی را انتخاب کنند که از اصول تراکم هوشمند مانند توسعه بر مبنای حمل و نقل و شهرسازی عمودی پیروی می‌کنند.

· اصلاحات کاربری اراضی را برای ظهور فن‌آوری‌هایی مانند وسایل نقلیه خودکار بهبود بخشند.

 از نمونه بارز این نوع ساختمان‌ها می‌توان به برج پی ان سی پلازا در شهر پیتزبورگ به مساحت ۸۰۰۰۰۰متر مربع که مصرف انرژی در ۴۲ درصد ساعات کاری تقریباً صفر است اشاره کرد. نمای نوآورانه آن به مانند یک سیستم تهویه عمل می‌کند و سیستم مدیریت انرژی ساختمان، ایمنی ساکنین آن را در مواقع آتش‌سوزی و بلایای طبیعی تضمین می‌کند، بنیاد اگنلی در تورین ایتالیا سیستم خلاقانه‌ای را طراحی کرده ‌است که براساس آن سیستم گرمایشی، سرمایشی و نورپردازی آن بر اساس سلیقه مورد دلخواه افراد فابل تنظیم است. این سیستم بر پایه صدها سنسور مجهز به  WiFi کار می‌کند که دیتای مربوط به تعداد افراد، دما و میزان غلظت دی‌اکسیدکربن و وضعیت اتاق‌های جلسه را جمع‌آوری می‌کند، شرکت گلوماک در لس آنجلس بامساحت ۱۷۵۰۰متر مربع و ساختمان اداری ۴۰۰۰۰ متر مربعی The Edge در آمستردام که برنده جایزه استاندارد و روش ارزشیابی کیفیت ساختمان از دیدگاه پایداری و مصرف انرژی شده‌است از جمله ساختمان‌های چابک به حساب می‌آیند. این جایزه بخاطر تلفیق استفاده از فن‌آوریهای متعدد هوشمند از قبیل ۲۸۰۰۰سنسور در زمینه نورپردازی، حرکت، دما و رطوبت مطابق نیازهای کاربران بدست آمده‌ است.

زمین چابک 

وجه دیگر شهرهای چابک زمین چابک است. زمین چابک به عبارتی صحیح‌تر برنامه‌ریزی و مدیریت چابک زمین است که به مرور تبدیل به یک مفهوم شهری و همچنین کشاورزی شده‌است و فرضیه مشترکی را که تغییر کاربری زمین هزینه‌بر، وقت‌گیر و زمان‌بر است را به چالش می‌کشد.

چابکی این ایده را که کاربری زمین می‌تواند موقتی باشد (برای مثال ساختمان‌های پیش ساخته متحرک) و باید به خوبی بین وسایل نقلیه، افراد و فضاهای باز شهری توزیع شود را (تقریباً ۸۰ درصد فضاهای عمومی شهری را جاده‌ها تشکیل می‌دهند) می‌تواند به سرعت تغییر داده و همچنین می‌تواند به اهداف دیگر مانند پارکینگ‌ها و آپارتمان‌ها تغییر کاربری دهد.

برای بهبود زمین چابک، شهرها می‌توانند:

· سیاست‌های منطقه‌بندی را دوباره ارزیابی کرده تا زمین را برای کاربری منعطف تخصیص دهند و هماهنگی‌های لازم را با شرکت‌های خدماتی و تولید کننده با دانشگاهیان و سایر کسب و کارها در نظر بگیرند تا فضاهای منعطف را به اشتراک بگذارند.

· پتانسیل‌های لازم را برای تغییر کاربری جاده‌ها به عنوان فضاهای باز عمومی بررسی کنند. طرح‌های شهری را شناسایی کنند که می‌توانند برای پروژه‌های کشاورزی مورد استفاده قرار بگیرند.

انرژی چابک

انرژی چابک نوعی از سیستم انرژی شبکه‌ای است که مصرف انرژی را کاهش می‌دهد و باعث کاهش هدررفت انرژی می‌شود و انتقال به منابع انرژی تجدیدپذیر را تسهیل می‌کند و منابع متنوع انرژی را برای تامین کردن امنیت انرژی تعدیل می‌کند.

پروژه آگروپار در شهر کیتو اکوادور که به تازگی برنده جایزه تغییرات اقلیمی با عنوان انگیزه تغییر شده‌است از جمله نمونه‌های موردی در رابطه با انرژی چابک به شمار می‌آید. این پروژه یک پروژه کشاورزی شهری در کیتو است که ۶۵۰۰۰ نفر در آنجا کار می‌کنند که ۸۵ درصد آن را زنانی تشکیل می‌دهند که استخدام رسمی نیستند.

برای افزایش انرژی چابک، شهرهای چابک می‌توانند:

· هم‌افزایی‌های بالقوه و احتمالی از سیستم‌های یکپارچه کننده مانند برق، گاز، گرمایش و سرمایش و زیست توده یا بیومس را که یک منبع تجدیدپذیر انرژی است که از مواد زیستی به دست می‌آید در نظر بگیرند.

· مقیاس‌های هوشمند و فن‌آوری‌های مرتبط را شناسایی کرده و استفاده ازشبکه را بهینه‌سازی کرده و فرصت‌هایی را برای مصرف‌کنندگان ارایه دهند تا پول را ذخیره کنند و خطر قطعی را در زمان اوج مصرف کاهش دهد.

سیستم انرژی هوشمند دانمارک از جمله مطالعات موردی در این زمینه است. این پروژه تحقیق و توسعه در دانشگاه فنی دانمارک چگونگی سازماندهی شهرهای آینده با راهکارهای IT هوشمند برای تجزیه تحلیل، عملیاتی کردن و توسعه سیستم‌های انرژی یکپارچه مانند برق، گاز، گرمایش و سرمایش منطقه‌ای و سوخت زیست توده‌ای را مورد بررسی قرار می‌دهد.

پویایی و جابجایی چابک

پویایی و جابجایی چابک شامل زیرساخت‌های انعطاف‌پذیر بوده که با پشتیبانی یک پلتفرم دیجیتالی اطلاعات دقیق را در رابطه با عرضه و تقاضای خدمات در اختیار کاربران قرار داده و بهینه‌سازی حمل و نقل، دسترسی بدون مانع و سیستم‌ها را با همکاری همدیگر تضمین می‌کند.

پویایی چابک مدلی چندگانه متشکل از انسان و تحرک مجهز به ماشین است که شیوه زندگی شهرها را تغییر می‌دهد. این جنبه از شهرهای چابک کم‌هزینه و مقیاس‌پذیر می‌باشد و شامل انواع مختلفی از جابجایی شبکه‌ای است که سرعت تردد را افزایش داده، انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلودگی را کاهش می‌دهد و سبک زندگی، امنیت و سلامت را درشهرها بهبود می‌بخشد.

برای بهبود پویایی چابک، شهرها می‌توانند:

· با استفاده از دیتا تصمیمات مرتبط با یکپارچه‌سازی شیوه‌های متفاوت حمل ونقل عمومی را اطلاع‌رسانی کرده، مدت زمان سفرها را کاهش داده و به مسافران اطلاعات بیشتر در رابطه با انتخاب‌هایشان می‌دهد.

· از فن آوریهای جدید برای ارایه تشویقی ها برای رانندگان بهره جسته تا از حمل و نقل عمومی در زمان تراکم ترافیک استفاده کنند.

از مطالعات موردی در این راستا می‌توان به سیستم حمل و نقل عمومی چند شکلی در شهر کیتو اکوادور اشاره کرد. سیستم یکپارچه حمل و نقل این شهر در اکتبرسال ۲۰۱۹ ایجاد شد اشاره کرد. شهرداری این شهر در حال کارکردن بر روی سیستم یکپارچه است که داده‌ها را برای مطلوب‌سازی مسیرها تجزیه و تحلیل کنند. این کار از طریق نرم‌افزارهایی که بر روی گوشی‌های کاربران نصب شده‌اند صورت می‌گیرد وکاربران از این طریق می‌توانند مدت زمان دقیق سفر خود را با هر نوع وسیله نقلیه اعم از اتوبوس، مترو مشاهده کرده و انتخاب کنند.

فن آوری اطلاعات چابک

وجه دیگری از شهرهای چابک، چابکی در حوزه IT  است و منظور از آن تأثیر و سرعت عمل داشته‌ها و ابزارهای فن‌آوری اطلاعات در پاسخگویی به نیازهای مردم و کاهش هزینه‌ها و ریسک است. از عوامل چابکی اطلاعات و ارتباطات در شهرهای چابک می‌توان به همگرایی خدمات، افزایش توانایی پردازش و اتصال، عیب‌یابی خودکار، دسترسی بالا، مصرف پایین منابع و مقیاس‌پذیری نامحدود اشاره نمود. مدیریت ابزارهای IT چابک باید آسان بوده و قابلیت پذیرش ساختارهای جدید اطلاعات، خدمات و اپلیکیشن‌ها را داشته باشند.

سازمان‌ها و موسسات از برنامه‌های کاربردی انعطاف پذیر برای به اشتراک گذاشتن دانش و تجارب خود استفاده می‌کنند. آنها مکانیسم‌های امنیتی منعطف را یکپارچه کرده و با افزایش بهره‌وری تاثیر مثبت اقتصادی ایجاد می‌کنند و از طریق ارتقای بهره‌وری انرژی و کاهش پسماند اثرات زیست‌محیطی را کاهش می‌دهد.

برای افزایش ابزارهای IT، شهرها می‌توانند:

·  برای رفع نیازهای فن‌آوری اطلاعات سازمان‌های مختلف از هم‌افزایی موجود در بین آنها بهره بگیرند.

· خدمات مشتری‌محور با انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری بالا ارائه دهند.

· با تقویت زیرساخت‌های IT و خدمات و با استفاده از رایانش سبز، بهره‌وری را افزایش داده و تاثیرات محیط‌زیستی را کاهش دهد.

نمونه موردی در این راستا دبی هوشمند است که همه سازمان‌ها و بخش‌ها از قبیل پویایی، انرژی، محیط زیست، اقتصاد، آموزش و پرورش، بهداشت و خدمات عمومی را بسیج کرده تا شبکه‌های فن‌آوری اطلاعات خود را با هم به اشتراک گذاشته و در این راستا با هم هماهنگ عمل کنند. این شهر ۶۰ نوع از خدمات مشترک IT  را به اتمام رسانده‌است که تقریباً ۹۰ درصد شهر راتحت پوشش قرار می‌دهد. شهر دبی قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۰ اولین شهر بلاکچین در دنیا باشد. مزایای خدمات IT چابک در کنار تمرکز بر روی کسب و کارهای مهم با قابلیت انطباق با فن‌آوری‌های انقلاب صنعتی چهارم، کاهش هزینه‌ها، ارتقا بهره‌وری عملیاتی، فرایندهای دیجیتالی و انعطاف‌پذیری و افزایش تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی را بدنبال دارد.

آموزش چابک

چابکی در آموزش از دیگر جنبه‌های شهرهای چابک است. مدل‌های‌آموزش چابک سریع به تغییرات مداوم در جهان پاسخ داده و سازگار می‌شوند. آموزش چابک از روش‌های سنتی مبتنی بر تخصص‌گرفتن در مدت زمان طولانی قبل از بکارگیری آن تخصص در دنیای واقعی فاصله گرفته و پیش به سوی آموزش مبتنی بر کوتاه بودن دوره آموزشی و فشرده کردن آن و تمرکز برروی رویکردهای پروژه محور که شامل بکارگیری ایده‌ها و اجازه ایجاد تغییرات در تمرکز، طرح و پارامترها است.

آموزش چابک بر نقش مهارتی آموزش‌دهندگان و طراحی چارچوب‌های سازگار به جای برنامه‌های درسی ثابت تاکید می‌کند و خطوط بین آموزگاران و دانش‌آموزان را از بین می‌برد تا محیطی مناسب برای پژوهش‌های جمعی و نوآورانه ایجاد کند. آموزش چابک امکان تفکر، ارزیابی و واسنجی دوباره را می‌دهد.

برای بهبود آموزش چابک، شهرها می‌توانند:

· محیط‌های فیزیکی انعطاف‌پذیر را ارئه دهند تا از این طریق بتوانند با انواع مختلف نیازها و فعالیتها مطابقت کنند.

· از طریق استفاده خلاقانه از پلتفرم‌های دیجیتالی و مطابقت با روش‌های مختلف یادگیری نحوه آموزش را ارزیابی کنند.

از موسسه استرلکا در مسکو روسیه می‌توان به عنوان یک نمونه در زمینه آموزش چابک نام برد. این موسسه فعالیت‌های آموزشی خود را در یک محوطه باز با هدف درگیرکردن مخاطبین مختلف با ایده‌ها و نظرات جدید برگزار می‌کند. ویژگی خاص این محوطه باز این است که به راحتی از محل سخنرانی به محل نمایش، کنفرانس و یا جلسه قابل تغییر شکل است. این موسسه همچنین بازدیدهای خارج از محل و میدانی را انجام می‌دهد تا تحقیقات در محیط‌های جدید هدایت شده و عملیاتی شوند. مدل یادگیری ترکیبی این موسسه در مدرسه آنلاین وکتور برای کارآفرینان شهری در سال ۲۰۱۵ راه‌اندازی شد که هدف آن بهره‌مندی از منابع فیزیکی و تخصصی موسسه به صورت ویدئوهای آنلاین، ارزیابی‌ها، سمینارها و کانال‌های مختلف بازخورد وارائه نتایج برای تشویق دیگران برای ورود به این نوع کلاسهای آنلاین است.

منابع:    

http://www۳.weforum.org/docs/WP_Global_Future_Council_Cities_Urbanization_report_۲۰۱۸.pdf

http://sdg.iisd.org/news/wef-paper-highlights-importance-examples-of-city-agility-across-sectors/

https://igarape.org.br/en/agile-cities-preparing-for-the-fourth-industrial-revolution/