۲۶ آبان ۱۴۰۵، سه‌شنبه تبریز ۶°
دلار۲۶۸٬۷۰۵ تومان • ٪۰٫۰۰یورو۲۹۶٬۳۹۰ تومان • ٪۰٫۰۰درهم۷۳٬۲۲۰ تومان • ٪۰٫۰۰لیر۵٬۳۲۰ تومان • ٪۰٫۰۰پوند۳۵۴٬۵۴۰ تومان • ٪۰٫۰۰طلای ۱۸ عیار۲۴٬۵۶۷٬۴۰۰ تومان • ٪۰٫۰۰
تبریز فوری
خبر فوری

یخچال‌های تاریخی تبریز؛ میراث معماری سنتی و مدیریت سرما

یخچال‌های سنتی تبریز با مخازن زیرزمینی و معماری سازگار با اقلیم، نیاز خانوارها و بازارها به یخ و آب خنک را تأمین می‌کردند؛ تا سال ۱۴۰۰ چهار یخچال در تبریز شناسایی شده است.

· ۹ دقیقه مطالعه
یخچال‌های تاریخی تبریز؛ میراث معماری سنتی و مدیریت سرما
فضای زیرزمینی یخچال تاریخی تبریز با دیوارهای سنگی و طاق آجری.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، توسعه زندگی شهری در تبریز قدیم و نیاز خانوارها، بازارها و مراکز عمومی به نگهداری مواد غذایی و استفاده از آب خنک در فصل تابستان، زمینه شکل‌گیری سازه‌هایی با کارکرد ذخیره‌سازی یخ را فراهم کرده بود.

این بناها که در میان مردم به نام یخچال یا یخدان شناخته می‌شدند، با استفاده از دانش معماری سنتی و شناخت دقیق شرایط اقلیمی احداث شده و در بسیاری از محلات و میدان‌های شهر مورد استفاده قرار می‌گرفتند، به گزارش ایرنا.

بنا بر اعلام اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی تا سال ۱۴۰۰ شمسی در مجموع ۹ یخچال در آذربایجان شرقی شناسایی شده بود که چهار مورد از آنها در تبریز قرار داشت.

یخچال‌های سنتی تبریز بیشتر در زیرزمین ساخته می‌شدند و دیوارهای سنگی، طاق‌های آجری و پوشش‌های گنبدی یا تونلی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری آنها بود. انتخاب فضای زیرزمینی و استفاده از مصالح با ظرفیت حرارتی مناسب، موجب کاهش تبادل حرارت با محیط بیرون و حفظ سرمای فضای داخلی می‌شد.

در فصل زمستان، آب در محل‌های مخصوص یخ‌سازی منجمد و سپس قطعات یخ به مخازن زیرزمینی منتقل می‌شدند. این مخازن به‌گونه‌ای طراحی شده بودند که یخ ذخیره‌شده در ماه‌های گرم سال نیز برای مصارف مختلف قابل استفاده باشد.

به گفته کریم میمنت‌نژاد، تاریخ‌پژوه تبریزی، در گذشته تقریباً در هر محله و میدان شهر یک یخچال وجود داشت و بخش قابل توجهی از این سازه‌ها در زیرزمین احداث شده بودند؛ موضوعی که در کنار کارکرد اقلیمی، به حفاظت نسبی آنها در برابر برخی حوادث طبیعی از جمله زلزله کمک کرده است.

یخچال‌ها در آیینه پژوهش‌های تاریخی

بررسی آثار علمی و پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد یخچال‌های سنتی تبریز علاوه بر کارکرد اقتصادی و خدماتی، از منظر معماری، مردم‌شناسی و سازگاری با شرایط اقلیمی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند.

یکی از منابع مهم در این زمینه، رساله دکتری «میراث فرهنگی شهر تبریز در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم؛ پژوهش تاریخی ـ مردم‌شناختی» نوشته الهامه گل‌بلال‌قیزی محمدوا، در سال ۲۰۱۷ میلادی، در مؤسسه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان است که در بخشی از آن به یخچال‌های تاریخی تبریز و نقش آنها در تأمین نیازهای روزمره مردم پرداخته شده است. در این پژوهش از یخچال‌های میرزا مهدی، صادقیه، له له‌بیگ و سرخاب نام برده شده و شیوه تولید، انتقال و نگهداری یخ در تبریز قدیم نیز تشریح شده است.

همچنین مقاله پژوهشی «تحلیل اثر شرایط اقلیمی بر روی فرم کلی و اجزای سازنده یخچال‌های سنتی در ایران» به قلم نیما ولی‌بیگ، شهریار ناسخیان و نوشین نظریه، منتشرشده در بهار ۱۳۹۷ در شماره ۶۱ فصلنامه علمی «فضای جغرافیایی»، تأثیر عواملی همچون تعداد روزهای یخبندان، زاویه تابش خورشید و جهت وزش باد را بر معماری یخچال‌های سنتی بررسی کرده است.

پژوهش دیگری با عنوان «تحلیل توانمندی معماران محلی در فرآیند ساخت یخچال‌های سنتی» نوشته نوشین نظریه، نیما ولی‌بیگ و شهریار ناسخیان، در پاییز و زمستان ۱۳۹۶ در شماره ۱۴ فصلنامه «مرمت و معماری ایران» وابسته به دانشگاه هنر اصفهان منتشر شده و به مهارت استادکاران بومی در ساخت گنبدها، اجرای قوس‌ها، چیدمان خشت‌ها و احداث دیوارهای سایه‌انداز پرداخته است.

هرچند دو مقاله اخیر به‌صورت اختصاصی درباره یخچال‌های تبریز نیستند، یافته‌های آنها برای شناخت ویژگی‌های معماری و فناوری ساخت این بناها در مناطق سردسیر شمال غرب کشور قابل استفاده است.

یخچال قائم‌مقام، بیلانکوه، صادقیه و له‌له‌بیگ

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، یخچال قائم‌مقام فراهانی در محله تاریخی ششگلان تبریز و در کوچه‌ای است که نام خود را از یخچال تاریخی واقع در آن گرفته و در بین ساکنان محله به «یخچال دربندی» معروف است؛ از این یخچال به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین یخچال‌های سنتی شهر یاد می‌شود.

مساحت این بنا بیش از ۲۰۰ مترمربع گزارش شده و فضای اصلی آن در عمق حدود ۱۱ متری زمین قرار دارد. قدمت یخچال قائم‌مقام به دوره والیگری عباس میرزا نسبت داده شده و ساخت آن نیز به تاج‌ماه‌بیگم، خواهر ناتنی قائم‌مقام، منسوب است. این سازه از طریق راه‌پله به فضای زیرزمینی دسترسی دارد.

مدیرکل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی از تعیین عرصه و حریم حفاظتی یخچال تاریخی قائم‌مقام با هدف صیانت از این اثر ارزشمند تاریخی خبر داد و اظهار کرد: «یخچال تاریخی قائم‌مقام با مساحتی بیش از ۲۰۰ مترمربع و عمق حدود ۱۲ متر، از بناهای ارزشمند تاریخی تبریز به شمار می‌رود که قدمت آن به دوره والیگری عباس میرزا بازمی‌گردد.»

احمد حمزه‌زاده افزود: «عملیات مرمت و بازسازی این بنای تاریخی در سال‌های گذشته توسط اداره‌کل میراث فرهنگی استان انجام شده و در راستای حفاظت اصولی از آن، نقشه عرصه، حریم و ضوابط حفاظتی و معماری بنا تهیه و پس از تأیید وزارت میراث فرهنگی ابلاغ شده است.» وی تأکید کرد: «تعیین حریم حفاظتی این اثر، زمینه صیانت از اصالت تاریخی و معماری آن را فراهم می‌کند و هرگونه دخل و تصرف مغایر با ضوابط مصوب در محدوده حریم بنا، تخلف قانونی محسوب می‌شود.»

یخچال تاریخی بیلانکوه از دیگر بناهای ارزشمند تبریز است که در بافت تاریخی بیلانکوه و محدوده چهارراه عباسی قرار دارد. این بنا متعلق به دوره قاجار و بخشی از مجموعه تاریخی کلانتر باغمیشه معرفی شده است. یخچال بیلانکوه در ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ۱۸۶۸۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با وجود ارزش تاریخی و معماری این بنا، گزارش‌های منتشرشده از وضعیت آن از آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از سازه و ضرورت حفاظت و مرمت آن حکایت دارد.

یخچال صادقیه در حاشیه چای کنار، پایین‌تر از میدان صاحب الامر واقع شده و از جمله یخچال‌های بزرگ قدیمی تبریز است. این مجموعه با ۲ هزار مترمربع در ۲ طبقه از طریق ۴۷ پله به بخش‌های زیرزمینی دسترسی دارد و مدتی میزبان موزه مشاغل بوده است. پیش از این شهردار وقت منطقه تاریخی و فرهنگی ۸ تبریز از اجرای طرح مرمت و احیای یخچال تاریخی صادقیه با هدف تبدیل این بنا به موزه آب و مشاغل خبر داده بود؛ طرحی که با وجود راه‌اندازی موزه مشاغل و استقرار مجموعه‌های فرهنگی در آن، عمر چندانی نداشت و در ادامه با خروج مجموعه‌داران از این مکان به پایان رسید.

استاد محمدعلی جدیدالاسلام، عکاس و مجموعه‌دار شناخته‌شده تبریزی، نخستین فردی بود که موزه عکاسی خود را از این مجموعه برچید. به گفته او، نحوه برخورد مدیران وقت شهرداری و انتقال وسایل موزه با خودروی ویژه حمل زباله، از جمله دلایل اعتراض و تصمیم او برای خروج مجموعه‌اش از یخچال صادقیه بود. پس از آن نیز رضا سرابی‌اقدم که در راه‌اندازی و شکل‌گیری موزه مشاغل نقش اساسی داشت، با مشکلات مشابهی مواجه شد و مجموعه خود را از این مکان خارج کرد.

یخچال «له‌له‌بیگ» واقع در کوچه شهید یوشاری، روبه‌روی خیابان تربیت و در محدوده مرکزی شهر، متعلق به دوره قاجار است و در ۲۵ آبان ۱۳۸۴ با شماره ۱۳۸۵۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بر اساس گزارش منتشرشده در مهر ۱۴۰۳، عملیات مرمت و بهسازی آن با اعتباری معادل ۵۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال آغاز شده و در آن زمان پیشرفت فیزیکی ۸۰ درصدی برای پروژه اعلام شده بود.

در شهریور ۱۴۰۵ از احیای این بنا پس از احیا در سال گذشته به بخش خصوصی برای ایجاد کافه و رستوران سنتی واگذار شد. به گفته حمیده درشته، شهردار منطقه ۸ تبریز، هدف از این اقدام تبدیل یخچال لله‌بیگ به یکی از ظرفیت‌های گردشگری و فرهنگی محدوده تاریخی شهر و فراهم کردن زمینه حضور بیشتر شهروندان و گردشگران در کوی یوشاری است.

یخچال‌های فراموش‌شده و ضرورت شناسایی و احیا

در کنار نمونه‌هایی که امکان مرمت و احیای آنها فراهم شده، برخی یخچال‌های تاریخی تبریز در سال‌های گذشته به دلیل فرسودگی، نبود نگهداری مستمر و مداخلات شهری آسیب دیده یا به‌طور کامل از بین رفته‌اند.

یخچال خیابان فلسطین و محدوده ملل متحد از جمله بناهایی است که به گفته تاریخ‌پژوهان، از آثار قدیمی شهر بوده و در اثر فقدان مراقبت فرو ریخته است. همچنین یخچال میرزا مهدی در خیابان فلسطین که از آن به‌عنوان یکی از بناهای قدیمی و دارای اهمیت تاریخی و اجتماعی تبریز یاد می‌شود، در سال ۱۴۰۴ با فروریختن بخش‌هایی از سازه روبه‌رو شد.

به گفته وحید نواداد، معاون میراث فرهنگی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی هرچند این بنا تاکنون در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده است، اما فرآیندهای مربوط به حفاظت از بنا و شناسایی وضعیت مالکیت آن در دستور کار قرار دارد.

نواداد با بیان اینکه یخچال میرزامهدی در لیست در دست بررسی آثار ملی قرار دارد، ادامه داد: «درباره مالکیت این اثر نیز بررسی‌ها نشان می‌دهد بنا در اختیار بخش خصوصی بوده و تاکنون شناسایی رسمی مالک یا مالکان آن به نتیجه‌ای نرسیده است.» وی اضافه کرد: «با توجه به اهمیت این بنا در حافظه تاریخی تبریز، معاونت میراث فرهنگی آذربایجان شرقی موضوع شناسایی مالک، تعیین وضعیت ثبتی و طراحی طرح‌های حفاظتی را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده است.»

وی اظهار کرد: «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان‌شرقی آمادگی دارد تا مشارکت فنی لازم را جهت مرمت این اثر ارائه دهد که تحقق این هدف نیازمند همکاری نهادهای اجرایی و مالک این اثر واجد ارزش تاریخی است.» به گفته او، رهاشدگی و بی‌توجهی مالکان عامل اصلی آسیب‌دیدگی یخچال تاریخی میرزا مهدی است و این بنا در پی سال‌ها رهاشدگی دچار آسیب تدریجی شده است.

این بنا علاوه بر کارکرد اقتصادی و فروش یخ به‌صورت قالبی، در روایت‌های تاریخی مرتبط با جنبش مشروطه نیز اهمیت دارد و از آن به‌عنوان یکی از مکان‌های مورد استفاده ستارخان و یارانش یاد شده است.

یخچال ورجی‌باشی در مقابل مسجد میلی نیز از نمونه‌های متفاوت معماری یخچال‌های تبریز است که به شکل گنبدی و با تزئینات مقرنس‌کاری ساخته شده است. در کنار آن، قانلی‌یخچال در سامان‌میدانی نیز از دیگر نام‌های باقی‌مانده در حافظه تاریخی شهر است که امروزه بخش زیادی از آن از بین رفته است.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند یخچال‌های سنتی تنها سازه‌هایی برای نگهداری یخ نبوده‌اند، بلکه نمادی از شناخت اقلیم، مدیریت منابع طبیعی و بهره‌گیری از دانش معماری بومی در زندگی روزمره مردم به شمار می‌روند. از این منظر، حفاظت از این بناها باید فراتر از مرمت فیزیکی و ثبت ملی دنبال شود و شناسایی دقیق موقعیت، مستندسازی معماری، تعیین وضعیت مالکیت، تأمین اعتبار نگهداری و تعریف کاربری متناسب با هویت تاریخی بناها را در بر گیرد.

منبع: www.irna.ir

خبر بعدی

افزایش آنفلوانزا در آذربایجان غربی؛ ۶۱ درصد مبتلایان کودک هستند

آذربایجان · ۲ دقیقه مطالعه

اخبار مرتبط

همه ›
آذربایجان

پیگیری توسعه آذربایجان‌غربی؛ از سرمایه‌گذاری تا مدرسه‌سازی

رضا رحمانی، استاندار آذربایجان‌غربی در مجموعه‌ای از دیدارها و نشست‌های راهبردی در پایتخت، مطالبات و اولویت‌های توسعه‌ای استان از سرمایه‌گذاری اقتصادی تا بهداشت و آموزش را پیگیری کرد.

۲۶ آبان ۱۴۰۵ ۰۹:۰۳۲ دقیقه مطالعه

اخبار بیشتر