یالتای قرن بیست‌ویکم؛ نشست ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، این نشست فارغ از آنکه به توافقی تاریخی منتهی شود یا فقط به یک نمایش سیاسی و دیپلماتیک محدود بماند، می‌تواند شکل‌گیری نوعی یالتای جدید برای خاورمیانه را ترسیم کند.

در یادداشت مهرداد جشنی‌پور که به گزارش ایرنا منتشر شده، آمده است: برای درک اهمیت این اتفاق باید به فوریه ۱۹۴۵ بازگردیم که فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی در یالتا گرد هم آمدند تا درباره سرنوشت جهان پس از جنگ جهانی دوم تصمیم‌گیری کنند؛ تصمیمی که نه‌تنها آینده آلمان و اروپا بلکه معماری سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ را تحت تاثیر قرار داد.

بازگشت به یالتای ۱۹۴۵

اکنون بیش از هشتاد سال پس از آن رویداد، جهان بار دیگر شاهد گردهمایی سه قدرت بزرگ است، با این تفاوت که این بار به جای روزولت، چرچیل و استالین افرادی مانند ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ در مرکز معادلات قرار دارند.

مقایسه این نشست با کنفرانس یالتا نباید ما را به این نتیجه قطعی برساند که توافقی برای تقسیم جهان در دستور کار قرار دارد، چرا که شرایط بین‌المللی امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوت‌های بنیادین دارد. با این‌حال شباهت مهم این است که قدرت‌های بزرگ بار دیگر می‌خواهند درباره مسائل تعیین‌کننده جهان با یکدیگر گفت‌وگو کنند، درحالی‌که بسیاری از کشورهای درگیر در این بحران‌ها اصولا پشت میز اصلی تصمیم‌گیری حضور ندارند و این دقیقا همان نقطه‌ای است که باید نسبت به آن حساس بود.

اوکراین، تایوان و خاورمیانه در معادله قدرت‌ها

بررسی‌ها نشان می‌دهد که پوتین به دنبال تثبیت جایگاه روسیه در نظم آینده جهان و کسب امتیازاتی در پرونده اوکراین است. از سوی دیگر ترامپ به دنبال نمایش قدرت دیپلماتیک، مهار رقابت هسته‌ای و دستیابی به دستاوردی است که بتواند آن را به‌عنوان موفقیت سیاست خارجی خود معرفی کند و شی جین‌پینگ نیز می‌خواهد چین را به‌عنوان یکی از تعیین‌کنندگان اصلی نظم آینده جهان تثبیت کند بدون آن که ناچار شود در برابر خواسته‌های واشنگتن امتیازات راهبردی بدهد.

اما نگرانی اصلی اینجاست که در چنین معادلاتی، منافع کشورهای کوچک‌تر و حتی برخی قدرت‌های منطقه‌ای ممکن است به حاشیه رانده شود. کشوری مانند اوکراین نگران است که سرنوشت جنگش بدون حضور موثر نمایندگان کی‌یف تعیین شود، تایوان نیز نمی‌تواند نسبت به توافقات احتمالی میان واشنگتن و پکن بی‌تفاوت باشد و در خاورمیانه نیز کشورهایی وجود دارند که ممکن است به شکل مستقیم از نتایج تفاهم احتمالی این سه قدرت تأثیر بپذیرند.

جایگاه ایران و هشدار راهبردی

شاید مهم‌ترین بخش این نشست جایگاه ایران در معادلات احتمالی سه قدرت است. در شرایطی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از نهم اسفندماه سال گذشته آغاز و اگرچه حملات گسترده در مقطعی متوقف شده اما بحران همچنان در وضعیت بن‌بست و بی‌ثباتی نه جنگ نه صلح قرار دارد و پرونده ایران را به یکی از مهم‌ترین موضوعات امنیتی و ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است.

ناظران و حتی تحلیل‌گران سیاسی معتقدند که ترامپ به دنبال استفاده از ظرفیت سیاسی و اقتصادی چین و نفوذ دیپلماتیک روسیه برای رسیدن به توافقی درباره ایران است، با این پیش‌زمینه که هر دو کشور ملاحظات راهبردی مهمی در قبال ایران دارند، هر چند نباید این روابط را با تضمین حمایت بی‌قیدوشرط از تهران اشتباه گرفت. تقریبا شکی وجود ندارد که چین به ثبات خاورمیانه، امنیت مسیرهای انرژی و استمرار تجارت جهانی نیاز دارد و روسیه نیز ایران را در معادلات امنیتی منطقه و مناسبات خود با غرب دارای اهمیت می‌داند، با این‌حال هیچ‌کدام از این دو کشور لزوما حاضر نیستند منافع کلان خود را به خاطر حمایت از ایران به خطر بیندازند.

از سوی دیگر ترامپ ممکن است بخواهد با استفاده از این نشست راهی برای پایان دادن به جنگ ایران پیدا و پس از آن ادعای پیروزی دیپلماتیک کند تا هزینه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی ادامه جنگ را کاهش دهد، اما سناریوی جدی‌تر تلاش واشنگتن برای افزایش فشار بر تهران و پذیرش شروط خود با میانجی‌گری روسیه و چین است. بنابراین این نشست می‌تواند هم فرصتی برای کاهش تنش و جلوگیری از گسترش جنگ باشد و هم بستری برای شکل‌گیری فشارهای جدید بر ایران ایجاد کند.

صرف برگزاری چنین نشستی به معنای پایان تهدید نظامی علیه ایران نیست و حتی اگر سه رهبر درباره توقف درگیری‌ها به تفاهم برسند، تحقق آن به شروط مورد توافق، تضمین‌های امنیتی، رفتار طرفین و سازوکارهای اجرایی بستگی خواهد داشت. هر چند اگر چین و روسیه در کنار آمریکا به این جمع‌بندی برسند که ادامه جنگ به زیان منافع هر سه قدرت است، احتمال شکل‌گیری یک مسیر دیپلماتیک جدی و کاهش خطر حمله مجدد افزایش خواهد یافت. در مقابل اگر مذاکرات به بن‌بست برسد یا واشنگتن احساس کند از طریق دیپلماسی به اهداف خود دست پیدا نمی‌کند، گزینه نظامی همچنان می‌تواند در محاسبات کاخ سفید باقی بماند.

نکته مهم‌تر این که ایران نباید تصور کند به صرف داشتن روابط راهبردی با مسکو و پکن از هرگونه معامله احتمالی میان قدرت‌های بزرگ مصون خواهد بود، چرا که رجوع به حافظه تاریخ روابط بین‌الملل نشان می‌دهد که کشورها در بزنگاه‌های حساس بیش از هر چیز بر اساس منافع ملی خود و نه بر مبنای دوستی‌های سیاسی و شعارهای دیپلماتیک تصمیم می‌گیرند.

اهمیت این نشست تنها به ایران محدود نمی‌شود بلکه آینده امنیت خلیج فارس، بازار جهانی انرژی، مناسبات کشورهای عربی با آمریکا و چین، جایگاه رژیم صهیونیستی و حتی آینده نفوذ قدرت‌های خارجی در منطقه می‌تواند تحت تاثیر تفاهمات احتمالی این سه رهبر قرار گیرد. اگر سه قدرت به این نتیجه برسند که خاورمیانه به ثبات نیاز دارد، احتمالا شاهد فشارهای دیپلماتیک برای مهار درگیری‌ها و بازتعریف مناسبات امنیتی منطقه باشیم، اما اگر رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان آنها تشدید شود، خاورمیانه همچنان می‌تواند یکی از اصلی‌ترین میدان‌های رقابت و چانه‌زنی قدرت‌های جهانی باقی بماند.

برای ایران این نشست باید بیش از آنکه یک رویداد خبری و تشریفاتی تلقی شود، یک هشدار راهبردی باشد و دیپلماسی فعال، کاهش هزینه‌های تنش، تقویت توان اقتصادی، حفظ انسجام داخلی و ایجاد توازن در روابط خارجی، دیگر انتخاب‌های لوکس سیاست خارجی نیستند بلکه ضرورت‌های امنیت ملی کشور به شمار می‌روند. ایران باید با شناخت دقیق از اهداف واشنگتن، مسکو و پکن منافع ملی خود را در هرگونه ترتیبات احتمالی آینده تعریف و از تبدیل شدن به موضوع معامله دیگران جلوگیری کند.

شاید نشست ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ به یک توافق تاریخی منتهی نشود و حتی گزارش‌های اولیه نیز از اختلاف دیدگاه‌های جدی میان سه طرف به‌ویژه درباره مذاکرات هسته‌ای حکایت دارد، اما نفس شکل‌گیری چنین نشستی نشان می‌دهد که جهان وارد مرحله تازه‌ای از رقابت و بازتعریف مناسبات قدرت شده است. آن چه در شنژن اتفاق خواهد افتاد به احتمال زیاد سرنوشت جنگ ایران را تغییر می‌دهد، معادلات خاورمیانه را دگرگون می‌کند، بر آینده اوکراین و تایوان اثر می‌گذارد و حتی زمینه‌ساز توافقاتی درباره تسلیحات هسته‌ای می‌شود، اما در دنیایی که قدرت‌های بزرگ برای تعیین قواعد بازی دور یک میز می‌نشینند، کشورهایی که از قدرت اقتصادی، انسجام سیاسی، دیپلماسی هوشمند و راهبرد روشن برخوردار نباشند، بیش از دیگران در معرض تبدیل شدن به موضوع تصمیم‌گیری دیگران قرار می‌گیرند، هر چند جمهوری اسلامی ایران تاکنون نشان داده که یک عنصر فعال و غیر قابل اغماض در شکل‌گیری نظم آینده جهانی است.