گزینه‌های قطر برای دور زدن تنگه هرمز چیست؟

وابستگی صادرات انرژی قطر به تنگه هرمز، پس از تشدید تنش‌های نظامی در منطقه، دوباره به نگرانی اصلی دوحه تبدیل شده است. در همین زمینه، سه مسیر جایگزین برای انتقال گاز قطر بدون عبور از این آبراه راهبردی مطرح شده؛ مسیرهایی که از خاک عربستان، اردن، ترکیه، امارات و عمان عبور می‌کنند اما اجرای آنها به سرمایه‌گذاری سنگین، توافق‌های منطقه‌ای و ایجاد زیرساخت‌های جدید نیاز دارد.

به گزارش عصر ایران به نقل از الجزیره، جیاکومو لوچیانی، استاد مؤسسه مطالعات بین‌المللی و توسعه ژنو، در مقاله‌ای به بررسی گزینه‌های احتمالی قطر برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز پرداخته است. به نوشته او، حملات به زیرساخت‌های انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس و اختلال در مسیرهای صادراتی، این کشورها را به سمت بررسی راه‌های جایگزین برای انتقال نفت و گاز سوق داده است.

قطر در موقعیتی متفاوت از عربستان و امارات قرار دارد. این دو کشور به دلیل برخورداری از خطوط لوله‌ای که به دریای سرخ و دریای عمان می‌رسند، امکان انتقال بخشی از نفت خود بدون عبور از تنگه هرمز را دارند؛ اما بخش عمده صادرات گاز قطر به شکل گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از طریق همین آبراه انجام می‌شود.

بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، حدود ۹۳ درصد صادرات LNG قطر از تنگه هرمز عبور می‌کند. این رقم نشان می‌دهد که اختلال طولانی‌مدت در تردد کشتی‌ها می‌تواند بخش بزرگی از بازار صادرات گاز قطر را تحت تأثیر قرار دهد.

سه مسیر جایگزین برای صادرات گاز قطر

در طرح‌های مطرح‌شده، نخستین گزینه احداث خط لوله‌ای است که گاز قطر را از مسیر عربستان سعودی به اردن و سپس ترکیه منتقل کند. در ادامه، گاز می‌تواند از طریق شبکه انتقال ترکیه به بازارهای اروپایی برسد. این مسیر از نظر جغرافیایی امکان دسترسی قطر به بازارهای خارج از خلیج فارس را فراهم می‌کند، اما به توافق چند کشور و احداث شبکه گسترده‌ای از خطوط لوله نیاز دارد.

گزینه دوم، انتقال گاز قطر از مسیر عربستان یا امارات به عمان است. در این سناریو، گاز از طریق خطوط لوله زمینی به عمان می‌رسد و پس از ورود به تأسیسات مایع‌سازی، به LNG تبدیل می‌شود تا امکان بارگیری و صادرات آن با کشتی به بازارهای جهانی فراهم شود. دسترسی عمان به دریای عرب و آب‌های آزاد، مزیت اصلی این مسیر به شمار می‌رود.

با این حال، ظرفیت تأسیسات مایع‌سازی عمان محدود است و بخش عمده زیرساخت‌های موجود این کشور با ظرفیت بالایی فعالیت می‌کنند. بنابراین اجرای چنین طرحی احتمالا به توسعه تأسیسات جدید نیاز خواهد داشت.

مسیر سوم نیز انتقال گاز از طریق خطوط لوله به کویت است. این گزینه می‌تواند دسترسی کویت به گاز قطر را از مسیر زمینی فراهم کند و وابستگی به حمل‌ونقل دریایی از تنگه هرمز را کاهش دهد. البته این مسیر بیشتر برای تأمین نیاز منطقه‌ای کاربرد دارد و به‌تنهایی راهکاری برای صادرات گسترده LNG قطر به بازارهای جهانی نیست.

چرا دور زدن تنگه هرمز دشوار است؟

با وجود مطرح شدن این گزینه‌ها، احداث خطوط لوله جدید تنها بخشی از چالش صادرات گاز قطر را برطرف می‌کند. برخلاف نفت خام که امکان انتقال آن از طریق خطوط لوله به پایانه‌های ساحلی وجود دارد، گاز طبیعی برای صادرات دریایی باید ابتدا در تأسیسات ویژه به حالت مایع تبدیل شود. به همین دلیل، انتقال گاز قطر به عمان یا هر کشور دیگری بدون ایجاد ظرفیت جدید مایع‌سازی، لزوما به معنای امکان صادرات آن به بازارهای جهانی نیست.

از سوی دیگر، احداث خطوط لوله در چند کشور مستلزم سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری، توافق‌های سیاسی و هماهنگی میان دولت‌هاست. این خطوط همچنین ممکن است در شرایط تنش نظامی خود به اهداف آسیب‌پذیر تبدیل شوند.

تردید قطر درباره توجیه اقتصادی مسیرها

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم قطر یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان LNG جهان است و برنامه دارد ظرفیت تولید گاز مایع‌شده خود را از حدود ۷۷ میلیون تن در سال به ۱۴۲ میلیون تن تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهد.

در همین حال، مقام‌های قطری نیز درباره امکان جایگزینی خطوط لوله با مسیر دریایی تردیدهایی مطرح کرده‌اند. سعد الکعبی، وزیر مشاور در امور انرژی قطر و مدیرعامل شرکت قطر انرژی، در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که انتقال گاز به کشورهای همسایه و مایع‌سازی مجدد آن در خارج از قطر از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست. او همچنین تأکید کرد که ساخت تأسیسات جدید در کشورهای دیگر به معنای تکرار سرمایه‌گذاری‌هایی است که قطر هم‌اکنون برای توسعه ظرفیت LNG خود انجام می‌دهد.

در مجموع، مسیرهای جایگزین می‌توانند در بلندمدت بخشی از وابستگی قطر به تنگه هرمز را کاهش دهند، اما در شرایط فعلی ظرفیت لازم برای جایگزینی کامل مسیر دریایی را ندارند. به همین دلیل، تضمین امنیت کشتیرانی و بازگشت آزادی تردد در تنگه هرمز همچنان کم‌هزینه‌ترین و عملی‌ترین راهکار برای حفظ جریان صادرات انرژی قطر محسوب می‌شود.