کتاب به مثابه دکور؛ نگاهی به کتابخانه روحانیون و مجلدات تفسیر

به گزارش عصر ایران، مهرداد خدیر در یادداشتی با عنوان کتاب به مثابه دکور در مجلدات کنار هم به تصویری پرداخته که سید محمد علی ابطحی از سفر خود به قم به همراه سید هادی خامنه‌ای از دفتر مجمع محققین و مدرسین حوزۀ علمیه قم منتشر کرده است.

نویسنده نوشته در بیشتر تصاویری که از روحانیون و دفاتر کار آنها منتشر می‌شود، کتابخانه‌هایی در پشت سر دیده می‌شود که به جای کتاب‌های متعدد و متنوع، محدود به چند عنوان است، منتها از هر عنوان ۲۰ تا ۳۰ و گاه ۳۰ جلد وجود دارد و نام کتاب را از حروف روی عطف که به هم می‌چسبند می‌توان خواند. غالبا هم انواع تفسیر قرآن است یا گاهی مجلدات بحارالانوار. او افزوده قاعدتا اگر صاحب کتابخانه یکی از کتاب‌ها را در دست داشته باشد نظم باید به هم بخورد ولی موردی به این گونه ندیده است.

به نوشته او، در همین تصویر هر قفسه را یک عنوان ولی در جلدهای بسیار به خود اختصاص داده و همه هم تفسیرند.

هر قفسه، یک عنوان در جلدهای بسیار

نویسنده یادآور شده دو سه بار خواسته بر این گونه عکس‌ها مکث کند اما بیم داشته موجب سوء‌تفاهم شود، ولی این بار چون نکته در عکس کاملا واضح است و اصول‌گرایان و اقتدارگرایان هم روی مجمع محققین مثل جامعه مدرسین حساسیت ندارند و آن را تشکیلات سیاسی اصلاح‌طلب می‌دانند که به موازات جامعۀ مدرسین فعالیت می‌کند، این اشاره بی‌خطر است.

او تأکید کرده سلیقه هر کسی و شخصیتی قطعا محترم است، اما این که پشت سر غالب روحانیون تنها مجموعه تفسیر قرآن دیده می‌شود، این پرسش را ایجاد می‌کند که آیا اینها را خریده‌اند یا هدیه گرفته‌اند و اگر اهل کتاب خریدن و خواندن هستند چرا جای موضوعات دیگر خالی است.

جای خالی کتاب‌های دیگر

در این یادداشت آمده روحانیون بعد از ورود به قدرت یا خروج از آن در بیشتر زمینه‌های سیاسی و حقوقی و اجتماعی و روان‌شناسی و دیپلماسی نظر می‌دهند و مقوله‌ای نیست که در آن کارشناسی نکنند و حتی وارد مباحث پزشکی و معماری و اقتصادی هم می‌شوند. نویسنده پرسیده با این حساب جای کتاب‌هایی که در این زمینه مطالعه کرده‌اند کجاست.

او تصریح کرده سوء‌تفاهم نشود و مراد، آقایان حاضر در تصویر نیستند که اتفاقا همه روحانیون نواندیش و اهل پرسش با دیدگاه انتقادی هستند و ابطحی هم مدرن شده است، خصوصا اعضای ارشد مجمع محققین و چهره‌هایی چون فاضل میبدی و آیت‌الله ایازی که این آخری گاه یادآور مرحوم طالقانی است. به گفته او بحث بر سر دکور کتابخانه‌ها و تکراری بودن مجلدات و چینشی است که نشان می‌دهد انگار به آن دست نمی‌زنند.

نویسنده نوشته وقتی در تلویزیون‌های فارسی‌زبان یا غیر فارسی‌زبان با کارشناسی صحبت می‌کنند که استاد دانشگاه است یا پژوهشگر، پشت سر آنها هم معمولا کتاب است ولی هیچ‌گاه قطاری از کتاب‌ها به این صورت دیده نمی‌شود و معمولا چون جا کم می‌آید روی کتاب‌ها هم به شکل تقریبا نامنظم کتاب چیده شده یا یکی باز است، اما در اینجا قفسه‌ها مرتب چیده شده است. به نظر او شاید به همین خاطر برخی از تازه به دوران رسیده‌ها به جای خود کتاب، دکورهایی چوبی یا پلاستیکی به این صورت می‌گذارند تا بوفه یا کتابخانه را پر کنند.

او همچنین به جای خالی بحارالانوار اشاره کرده و نوشته احتمالا به خاطر این است که دو جلد آن در زمان مرحوم امام منع شده بود تا به اختلاف شیعه و سنی دامن نزند و به نظر می‌رسد این رویه در دوران رهبری آیت‌الله خامنه‌ای هم ادامه یافت و وقتی دو جلد نباشد جلوه بیرونی به هم می‌خورد.

انس با قرآن و پرهیز از دکور کردن تفسیر

نویسنده با اشاره به تأکید استاد محمد مجتهد شبستری بر تجربۀ ایمانی شخصی نوشته در قبال قرآن هم آنچه خود درمی‌یابیم لذت دیگری دارد و نهایت این است که از ترجمه مورد اعتماد مدد می‌جوییم، ولی گره زدن فهم خودمان از قرآن به تفاسیر، لذت کشف را از ما می‌گیرد. به باور او نیاز به تفاسیر حجیم نیست و اگر هم باشد تفسیر المیزان کفایت می‌کند.

او یادآور شده مرحوم طالقانی قایل به زبان ساده و همه‌کس‌فهم بود و می‌گفت در زمان پیامبر تعداد باسوادها به ۲۰ نفر هم نمی‌رسید و وقتی مردمان آن زمان درک می‌کردند برای ما هم قابل درک است و نباید زیاد پیچیده کرد و از این رو «پرتوی از قرآن» او متفاوت است.

در ادامه آمده این گونه تصاویر این پرسش را برمی‌انگیزد که آیا آقایان تنها کتاب‌های دینی می‌خوانند، اما در گزارشی که مجله «عصر اندیشه» چند سال پیش درباره آقای سیستانی منتشر کرده بود، نوشته بود مطالعات گسترده ادبی هم دارند و کتابخانه ایشان هم دکوری نبود. همچنین اشاره شده آیت‌الله شهید خامنه‌ای نیز در سال ۶۴ در زمان ریاست جمهوری گفته بودند تا ۲۰ سالگی ۱۰۰۰ رمان خوانده‌اند و خاطرات ایشان در شماره ۶ فصل‌نامه گواه هم منتشر شده است. به نوشته نویسنده، تصاویر کتابخانه ایشان هم که احتمالا در حمله ۹ اسفند به کلی از بین رفته و سوخته شباهتی به این کتابخانه‌های دکوری نداشت و بعید نبود چند جلد از اشعار شاملو هم در آن باشد.

او پرسیده با این وصف چرا در کتابخانه‌های آقایان اگر هم به جلدهای پشت سر هم علاقه دارند نشانی از دیوان شمس و آثار سعدی نیست و یا دارند ولی آنها را در ویترین عرضه نمی‌کنند.

نویسنده با اشاره به گران شدن کتاب و ارزش تفاخری و دکوری آن، از دوستی نقل کرده که همسرش از کتاب‌های او می‌نالید ولی ۷ جلد خاطرات اسدالله علم را در بوفه گذاشته به جای کاسه بشقاب کریستال و در پاسخ گفته قیمت این ۷ جلد در شهر کتاب ۱۰ میلیون تومان شده و فهمیده خیلی بیشتر از آن بلورها می‌ارزد.

به باور او اگر به خاطر قیمت و زیبایی است، تاریخ تمدن را قطار کنند، چون قرآن مقدس است و یک جلد بیشتر نیست اما تفسیر هر کس قداست ندارد، هر چند زحمت‌شان مأجور است. او نوشته با خود قرآن باید انس گرفت و تصور کرد خود ما مخاطب آن هستیم و اگر مشکلی در فهم بود ترجمه‌های روان می‌تواند کمک کند، البته نه هر ترجمه‌ای، چون مرحوم الهی قمشه‌ایِ پدر پرانتز باز می‌کرد و کلی کلمه لای آن پرانتز می‌گذاشت که در آیه نیست یا مرحوم خانم دکتر صفارزاده آیه «الرجال قوامون علی‌النساء» را که در فارسی هم قابل درک است این گونه ترجمه کرده: «مردان، پیشکار زنان‌اند!» و سجده را هم تعظیم ترجمه کرده است.

در پایان تأکید شده این متن درباره تفاسیر نیست، بلکه درباره قطار کردن نمایشی دوره‌های کتاب‌ها پشت سر آقایان روحانیون است به شکلی که عنوان کتاب خوانده شود و لابد دست نمی‌زنند چون ترتیب آنها به هم می‌خورد. نویسنده پرسیده چرا همه کتابخانه را با دوره‌ها پر کرده‌اند و آیا مجلات فکری نمی‌خوانند. او گفته خود در کتابخانه مجلات فکری و بی‌تاریخ مصرف را کنار هم گذاشته، مثلا آدینه‌های قدیم و سال‌نامه دنیا از سال ۴۰ تا ۵۵ یا مجلدات مهرنامه و سیاست‌نامه و اندیشه پویا و دوره‌های سالانه امید جوان در جای دیگر، اما نه این که به هم بچسبند تا حروف اسم‌شان مثل لوگوی همشهری کنار هم قرار گیرد. او افزوده شاید هم این جور کتاب‌ها را در اتاق دیگری گذاشته‌اند چون مثل این دوره‌های مجلد خوشگل نیستند و انتخاب این عکس هم به این خاطر است که خیال‌مان از آقای ابطحی و مجمعی‌های فاضل قم راحت است.