کتابخوانی کودکان فارس؛ موانع مطالعه و فرصت ۲۷۶ کتابخانه

به گزارش تبریز فوری به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان، هم‌زمان با ۲۴ آبان، روز کتاب و کتابخوانی، وضعیت مطالعه کودکان و نوجوانان استان فارس مورد توجه قرار گرفته است؛ استانی که با ظرفیت‌های فرهنگی و کتابخانه‌های پراکنده در شهرها و روستاها فرصت مناسبی برای ترویج مطالعه دارد، به گزارش باشگاه خبرنگاران جوان اما ضعف درک مطلب، تکالیف سنگین درسی، هزینه کتاب و جذابیت سرگرمی‌های دیجیتال هنوز کودکان و نوجوانان استان را از کتاب دور نگه داشته است.

تصویر ارائه‌شده از استان فارس دوگانه است: از یک سو ۲۷۶ کتابخانه فعال و طرح‌هایی مانند «همبازی» و «میز نوجوان» تلاش می‌کنند فاصله کودکان با کتاب را کم کنند و از سوی دیگر ضعف درک مطلب، سنگینی تکالیف درسی، رقابت سرگرمی‌های دیجیتال و شکاف دسترسی در مناطق روستایی همچنان سد راه انس نسل جدید با «یار مهربان» است.

از ضعف درک مطلب تا تعطیلی تابستانی کتابخانه‌ها

نخستین مشکل در نظام آموزشی ریشه دارد. معاون آموزش ابتدایی آموزش‌وپرورش فارس، ضعف در درک مطلب دانش‌آموزان را «اصلی‌ترین چالش آموزشی» توصیف کرده است. حجم زیاد تکالیف و محتوای کتاب‌های درسی، فرصت مطالعه غیردرسی را از دانش‌آموزان می‌گیرد و «نبود برنامه‌های تشویقی، کتابخانه‌های مجهز و کتاب مناسب» به بی‌رغبتی به مطالعه دامن می‌زند.

در سطح خانواده و جامعه نیز سه عامل هم‌زمان عمل می‌کنند: افزایش قیمت کتاب، کاهش فرصت‌های مطالعه در خانواده‌ها و گسترش سرگرمی‌های دیجیتال که دسترسی به کتابخانه را برای بسیاری به امری کم‌اهمیت تبدیل کرده است. ضعف مدیریت والدین در کنترل استفاده کودکان از فضای مجازی نیز از عوامل اصلی این وضعیت دانسته شده است.

در سطح زیرساختی، هرچند فارس از نظر تعداد کتابخانه جزو استان‌های پیشتاز است، اما کیفیت خدمات یکسان نیست. عملکرد نداشتن برخی کتابخانه‌ها در تابستان در حوزه کودک، «موضوعی قابل تأمل» توصیف شده است. یکی از «ایرادات راهبردی» گذشته نیز ادغام بخش کودک و نوجوان بوده است؛ نوجوان خود را به دنیای بزرگسالان نزدیک‌تر می‌بیند و تفکیک‌نشدن فضاها، ارائه خدمت مؤثر را دشوار می‌کند. در مناطق روستایی و عشایری نیز فاصله جغرافیایی و تغییر سبک زندگی، دسترسی کودکان به فعالیت‌های فرهنگی را محدود کرده است.

فرصت‌هایی که هنوز کامل استفاده نشده

فارس ۲۷۶ کتابخانه فعال با ۳۰۶ نقطه خدمت در سراسر استان دارد که کتابخانه را به «خانه سوم» پس از خانه و مدرسه تبدیل کرده است. در کنار آن، ۵۰ کتابخانه کانون پرورش فکری با نزدیک به یک میلیون جلد کتاب کودک و نوجوان و بیش از ۲۷ هزار عضو فعال است که ۸ هزار نفر از آنها در مناطق روستایی از طریق کتابخانه‌های سیار خدمات می‌گیرند.

رشد استقبال در سال‌های اخیر قابل توجه است: آمار امانت کتاب کودک در کانون فارس طی سه سال ۲.۵ برابر و آمار عضویت ۳ برابر شده است. طرح «همبازی» با تجهیز ۵۲ کتابخانه به بخش اسباب‌بازی، تلاش می‌کند کتابخانه را از «انبار کتاب» به فضایی جذاب برای بازی و یادگیری تبدیل کند. «میز نوجوان» با هدف طراحی خدمات مستقل و متناسب با نیازهای نسل جدید تشکیل شده است.

«کانون مدرسه» با تکیه بر روش‌های بازی‌محور، قصه‌محور و نمایش‌محور، کانون را به بازوی مکمل مدرسه تبدیل کرده است. کتابخانه‌های سیار نیز با عبور از راه‌های صعب‌العبور، کتاب و برنامه‌های علمی و قصه‌گویی را به روستاها و سیاه‌چادرهای عشایری می‌برند.

چه اقداماتی فارس را از وضعیت فعلی خارج می‌کند

۱. «زنگ کتاب» غیردرسی و مستمر در مدارس ابتدایی پیشنهاد شده است؛ اختصاص یک زنگ هفتگی غیررسمی به خواندن کتاب داستان و گفت‌وگو درباره آن، نه به‌عنوان تکلیف، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای لذت‌بخش. این کار می‌تواند مکمل پویش «راویان فردای ایران» باشد که در آن کودکان برداشت‌های خود را در قالب نقاشی، پادکست و روایت تولید می‌کنند.

۲. تبدیل کتابخانه‌ها به «پایگاه تابستانی» فعال پیشنهاد شده است تا کتابخانه‌های عمومی فارس در تابستان برنامه منظم هفتگی شامل قصه‌گویی، کارگاه نقاشی و مسابقه کتاب‌خوانی داشته باشند. تجربه پویش تابستانه با مشارکت ۵۰۰ هزار دانش‌آموز ابتدایی نشان می‌دهد که ظرفیت تقاضا وجود دارد.

۳. سرمایه‌گذاری روی «سواد خواندن خانواده» از دیگر پیشنهادها است؛ برگزاری کارگاه‌های کوتاه در کانون‌های پرورش فکری برای مادران و پدران درباره شیوه خواندن مشارکتی با کودک شامل بلندخوانی، پرسش‌گری و گفت‌وگو درباره تصاویر. تجربه نشست‌های والدین در کانون صفاشهر نمونه‌ای از این مسیر عنوان شده است.

۴. گسترش «میز نوجوان» و خدمات مستقل برای رده سنی ۱۲ تا ۱۸ سال پیشنهاد شده است تا به فضای فیزیکی مستقل، منابع متناسب با دغدغه‌های نوجوان شامل مهارت‌آموزی، هویت و انتخاب رشته و فعالیت‌های خودگردان توسط خود نوجوانان منجر شود.

۵. تقویت کتابخانه‌های سیار با مشارکت خیرین و صنایع محلی پیشنهاد شده است. فارس تجربه موفق راه‌اندازی کتابخانه سیار در اوز با مشارکت خیرین را دارد و اولویت‌گذاری بر روستاهای فاقد کتابخانه و مناطقی که کودکان امکان دسترسی به مراکز ثابت را ندارند، مورد تأکید است.

۶. پیوند کتابخانه، مسجد و محله از طریق لیگ کتابخوانی «مسجد، محله و کتابخانه» مطرح شده است. پیشنهاد شده این لیگ به رقابتی مستمر و فصلی میان محلات تبدیل شود و جوایز آن به تجربه‌های جمعی مانند اردو، بازدید علمی و کارگاه نویسندگی گره بخورد.

کتاب و کتابخوانی برای کودکان فارس، نه یک «کار فرهنگی جنبی»، بلکه سرمایه‌گذاری روی توانایی ذهنی، همدلی و هویت نسل بعدی عنوان شده است. آنچه هنوز کم است، استمرار است: استمرار در مدارس، استمرار در تابستان و استمرار در مناطق دورافتاده. ۲۴ آبان فرصتی برای یادآوری این نکته است که «خانه سوم» تنها با ساختمان و قفسه ساخته نمی‌شود؛ با تجربه روزمره خواندن در خانه، مدرسه و محله ساخته می‌شود.