از صدها رمان تا بینوایان؛ رهبر شهید چه کتاب‌هایی می‌خواند؟

به گزارش تبریز فوری به نقل از تابناک، سی‌وچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران از ۲۳ تا ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» در حال برگزاری است؛ مناسبتی که هر سال فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی فراهم می‌کند. در این میان، مرور عادت کتاب‌خوانی و آثار مورد توجه رهبر شهید انقلاب، روایتی از نسبت یک چهره سیاسی و مذهبی با جهان کتاب ارائه می‌کند؛ روایتی که از سال‌های نوجوانی آغاز می‌شود و به حوزه‌های ادبی، تاریخی، دینی، فلسفی و اجتماعی می‌رسد.

مطالعه از نوجوانی و ساعت‌ها حضور در کتابخانه

برای شناخت نسبت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای با کتاب، باید به سال‌های نوجوانی و آغاز دوران طلبگی ایشان برگشت؛ روزهایی که مطالعه فقط بخشی از برنامه درسی نبود، بلکه به علاقه‌ای جدی و پیوسته تبدیل شده بود. خود ایشان در روایت‌هایی از آن دوران گفته‌اند که در کنار کتاب‌های درسی، تاریخ، ادبیات، شعر، قصه و رمان می‌خواندند و به‌ویژه به داستان و رمان علاقه داشتند. این علاقه تا جایی پیش رفت که در سال‌های نخست طلبگی، صدها جلد رمان مطالعه کردند؛ بسیاری از آن‌ها نیز آثار مشهور نویسندگان خارجی بودند.

کتابخانه آستان قدس رضوی یکی از مکان‌هایی بود که این علاقه را جدی‌تر کرد. ایشان در حدود ۱۵ تا ۱۶ سالگی به این کتابخانه مراجعه می‌کردند و ساعت‌ها به مطالعه می‌پرداختند. در خاطره‌ای از آن روزها گفته‌اند گاهی آن‌قدر در کتاب غرق می‌شدند که صدای اذان ظهر را، با وجود پخش از بلندگوهای نزدیک قرائت‌خانه، نمی‌شنیدند و تنها پس از مدتی متوجه می‌شدند که ظهر شده است. حتی وقتی امکان خرید کتاب نداشتند، از کتاب‌فروشی نزدیک منزل رمان کرایه می‌کردند تا مطالعه را ادامه دهند.

در روایت خود ایشان از مطالعات نوجوانی، کتاب‌های تاریخ، شعر، قصه و رمان در کنار آثار درسی و دینی قرار دارند. به گفته خودشان، در آن سال‌ها با بسیاری از دیوان‌های شعر آشنا شده بودند و به دلیل آشنایی با زبان عربی، به مطالعه حدیث نیز علاقه داشتند. ایشان حتی دفتر کوچکی برای یادداشت‌کردن احادیثی که می‌خواندند، در اختیار داشتند و سال‌ها بعد نیز برخی از همان احادیث را به خاطر می‌آوردند. ایشان از نوجوانی و جوانی به‌عنوان فرصتی طلایی یاد کرده‌اند و تأکید داشته‌اند آنچه انسان در این سنین می‌خواند، در ذهن و حافظه‌اش ماندگار می‌شود.

حدود صد یادداشت و جایگاه بینوایان و رمان‌های جهان

گستره این مطالعات در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. علیرضا مختارپور، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، در گفت‌وگویی درباره یادداشت‌های رهبر شهید بر کتاب‌هایی که مطالعه می‌کردند، از تنوع موضوعی این آثار سخن گفته است. به گفته او، حدود صد یادداشت از ایشان درباره حدود صد کتاب را دیده که در میان آن‌ها کتاب‌های عربی، فقهی، داستانی، ترجمه، فلسفه، اقتصاد، شعر، رمان و آثار سیاسی وجود داشته است.

این یادداشت‌ها شکل واحدی نداشتند؛ گاهی در ابتدای کتاب، گاهی در انتهای آن و گاه در حاشیه صفحات نوشته شده بودند. محتوای آن‌ها هم صرفاً تأیید مطالب نبود؛ در مواردی توضیح، تکمیل، نقد و حتی مخالفت با دیدگاه نویسنده در آن‌ها دیده می‌شد. همین نکته نشان می‌دهد که مطالعه برای ایشان تنها خواندن منفعلانه متن نبود و با دقت، ارزیابی و گفت‌وگو با محتوای کتاب همراه می‌شد.

یکی از بخش‌های قابل‌توجه در روایت‌های مربوط به مطالعات آیت‌الله خامنه‌ای، آشنایی و انس ایشان با رمان‌های کلاسیک جهان است. در میان این آثار، نام «بینوایان» اثر ویکتور هوگو جایگاه ویژه‌ای دارد؛ کتابی که نه‌فقط از آن به‌عنوان یکی از آثار مهم ادبیات جهان یاد کرده‌اند، بلکه در سخنانی در سال ۱۳۷۲ با تأکید گفته‌اند: «همه باید بینوایان را بخوانند.»

اما علاقه ایشان به ادبیات جهان به این رمان محدود نبود. در روایت‌هایی که از مطالعاتشان منتشر شده، از آثاری مانند «جنگ و صلح» نوشته لئو تولستوی، «دن آرام» اثر میخائیل شولوخوف، «خانواده تیبو» نوشته روژه مارتن دوگار، «خوشه‌های خشم» اثر جان اشتاین‌بک، «گذر از رنج‌ها» نوشته آلکسی تولستوی و «داستان یک انسان واقعی» اثر بوریس پوله‌وی نیز نام برده شده است. «ابلوموف» نوشته ایوان گنچاروف و «در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته» اثر مارسل پروست نیز در میان آثاری قرار دارند که در گفت‌وگوها و روایت‌های مرتبط با مطالعات ایشان به آن‌ها اشاره شده است. همچنین از آثار میخائیل زواگو و نمایشنامه‌های ویلیام شکسپیر در این زمینه یاد شده است.

با این حال، باید میان نام بردن از یک کتاب در جریان گفت‌وگو یا استناد به آن و توصیه مستقیم به مطالعه‌اش تفاوت قائل شد. همه آثاری که در خاطرات و سخنان ایشان مطرح شده‌اند، الزاماً در شمار کتاب‌های پیشنهادی به جوانان قرار نمی‌گیرند؛ اما همین آثار، گستره مطالعات ادبی ایشان را نشان می‌دهند. در کنار رمان‌های خارجی، شعر و ادبیات فارسی نیز جایگاه قابل‌توجهی داشت و توجه به آثار ادبی و شرح و بررسی متون کلاسیک ادامه داشت.

توصیه به جوانان، تقریظ‌ها و بازدید نمایشگاه کتاب

توجه به کتاب‌خوانی نسل جوان، بخش دیگری از ارتباط رهبر شهید با کتاب بود. در میان آثار مورد اشاره ایشان، چند عنوان به‌طور مشخص برای کودکان، نوجوانان و جوانان معرفی شده‌اند. «تن‌تن و سندباد» نوشته محمد میرکیانی یکی از این کتاب‌هاست. این اثر با تقریظی در سال ۱۳۹۵ مورد توجه قرار گرفت. ایشان در بخشی از یادداشت خود بر کتاب نوشته‌اند: «حالا دیگر کار من آسان شد! همین بس است که نسخه این کتاب را به همه بچه‌ها بدهم.»

مجموعه پانزده‌جلدی «سرگذشت استعمار» نوشته مهدی میرکیایی نیز از جمله آثاری است که مطالعه آن به نوجوانان و جوانان پیشنهاد شده است. ایشان در دیدار با جمعی از نخبگان در سال ۱۴۰۱ به این مجموعه اشاره کردند و درباره محتوای آن، روایت تاریخی استعمار و چگونگی انتقال ثروت کشورهای مستعمره به قدرت‌های اروپایی توضیح دادند. «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» اثر مهدی آذریزدی نیز از مجموعه‌هایی است که در خاطرات ایشان جایگاه ویژه‌ای دارد. این مجموعه هشت‌جلدی با بازآفرینی قصه‌های کهن فارسی، از جمله حکایت‌های کلیله و دمنه، مرزبان‌نامه، مثنوی، گلستان و آثار عطار، برای مخاطب کودک و نوجوان نوشته شده است. ایشان در روایت خود گفته‌اند که آن را برای فرزندانشان تهیه کردند و در تربیت و آشنایی آنان با ادبیات فارسی، از این مجموعه بهره بردند.

«آن مرد با باران می‌آید» نوشته وجیهه سامانی نیز از آثار مورد توجه ایشان است که در تقریظ آن به اهمیت مطالعه کتاب برای نوجوانان و جوانان اشاره شده است. در کنار این کتاب‌ها، آثاری چون «روح‌الله» نوشته هادی حکیمیان و «رهنمای طریق» نیز در میان کتاب‌هایی قرار دارند که در تقریظ منتشرشده بر آن‌ها، به فایده مطالعه برای نسل جوان اشاره شده است.

یکی از جلوه‌های ارتباط رهبر شهید با فضای نشر، یادداشت‌ها و تقریظ‌هایی است که بر شماری از کتاب‌ها نوشته‌اند. این یادداشت‌ها از دوران جوانی آغاز شده بود. در سال‌های پس از انقلاب، این یادداشت‌ها درباره آثار مختلف، به‌ویژه کتاب‌های دفاع مقدس، ادامه پیدا کرد. در فهرست ۷۵ عنوانی خبرگزاری تسنیم با عنوان «کتاب‌هایی که خوشبخت شدند»، نمونه‌های متعددی معرفی شده‌اند؛ از جمله «آب هرگز نمی‌میرد» نوشته حمید حسام، «آن بیست و سه نفر» اثر احمد یوسف‌زاده، «آن مرد با باران می‌آید» نوشته وجیهه سامانی، «پایی که جا ماند» اثر سیدناصر حسینی‌پور، «پنجره‌های تشنه» نوشته مهدی قزلی، «تن‌تن و سندباد» اثر محمد میرکیانی، «روح‌الله» نوشته هادی حکیمیان، «رهنمای طریق»، «سرباز روز نهم»، «سرباز کوچک امام»، «نورالدین پسر ایران»، «مربع‌های قرمز»، «من زنده‌ام»، «مهاجر سرزمین آفتاب»، «معبد زیرزمینی»، «فرمانده من»، «ضربت متقابل»، «مدال و مرخصی»، «نجیب»، «هنگ سوم» و «یادداشت‌های خرمشهر».

به گزارش تابناک، در بازدید سال ۱۴۰۲ ایشان حدود سه ساعت در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران حضور داشتند و با غرفه‌داران و ناشران درباره آثار مختلف گفت‌وگو کردند. در غرفه نشر جمکران، ناشران از معرفی آثار مهدوی، داستان‌ها و رمان‌های این حوزه و کتاب‌های ادبیات پایداری سخن گفته‌اند. در همان دیدار، ایشان اشاره کرده‌اند که برخی از کتاب‌های این ناشر را مطالعه کرده‌اند و درباره مجموعه هشت‌جلدی «العبقری الحسان فی احوال مولانا صاحب الزمان» نیز پرس‌وجو کرده‌اند. در غرفه نشر هرمس، کتاب «جهان‌بینی در ایران پیش از انقلاب» مورد توجه قرار گرفت و کتاب‌هایی درباره ادبیات عرب، شرح غزلیات سعدی و آثار فلسفی بررسی شد. در غرفه سوره مهر نیز درباره انتشار خاطرات دفاع مقدس گفت‌وگو شد.

در گفت‌وگوهای ایشان درباره کتاب، بارها بر این نکته تأکید شده که فضای مجازی نباید جای کتاب را بگیرد و کتاب باید در سبد زندگی و اوقات مردم سهم داشته باشد. با اشاره به تنوع مطالعات خود گفته‌اند که کتاب‌های فنی، تخصصی، علمی، رمان و به‌خصوص خاطرات را مطالعه می‌کنند. همچنین خاطرات دفاع مقدس و دفاع از حرم را آثاری ارزشمند دانسته و به مطالعه نوشته‌های زنان در این حوزه اشاره کرده‌اند.

مرور خاطرات نوجوانی، حاشیه‌نویسی‌ها، رمان‌های کلاسیک جهان، شعر فارسی، آثار تاریخی و دینی و تقریظ‌هایی که بر کتاب‌های نسل جوان نوشته شد، نشان می‌دهد کتاب‌خوانی برای ایشان به یک حوزه محدود نبود. امروز که محتوای کوتاه و سرعت گردش اطلاعات، فرصت تمرکز و مطالعه عمیق را محدود کرده است، پرسش اصلی این است: چگونه می‌توان کتاب را از یک مناسبت سالانه به بخشی پایدار از زندگی خانواده‌ها و به‌ویژه نسل جوان تبدیل کرد؟ پاسخ این پرسش به سه چیز بستگی دارد: دسترسی آسان به کتاب، معرفی درست آثار و شکل‌گرفتن عادت مطالعه از سنین پایین.