کاهش ورودی آب به سد اکباتان با وجود ثبات نسبی بارش‌ها

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، ورودی آب به مخزن سد اکباتان در سال‌های اخیر با وجود ثبات نسبی بارش‌ها با کاهش قابل توجهی مواجه شده است. حسین خلیلی شایان، معاون مطالعات و تخصیص حوضه فلات مرکزی و شرق، به گزارش ایسنا در تشریح نتایج بررسی‌های انجام‌شده درباره وضعیت منابع آب این حوضه، با اشاره به تفاوت روند بارش و جریان‌های سطحی اظهار کرد: «بررسی داده‌های بلندمدت نشان می‌دهد در حالی که روند بارش در این حوضه طی دوره آماری مورد مطالعه تغییر کاهشی معناداری نداشته و حتی شیب روند آن افزایشی بوده است، ورودی آب به مخزن سد اکباتان در سال‌های اخیر با کاهش قابل توجهی مواجه شده است.»

وی افزود تحلیل وضعیت منابع آب حوضه را نمی‌توان صرفاً بر اساس میزان بارش سالانه انجام داد و لازم است عوامل مؤثر بر تبدیل بارش به رواناب، تغییرات پوشش برف، وضعیت برداشت‌های انسانی، تغییر کاربری اراضی و الگوی بهره‌برداری از منابع آب به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.

کاهش محسوس ورودی آب به مخزن سد اکباتان

خلیلی شایان با اشاره به بررسی آمار ایستگاه‌های هیدرومتری و برآورد ورودی مخزن سد اکباتان گفت بر اساس داده‌های موجود، میانگین بلندمدت ورودی آب به سد اکباتان حدود ۵۳ میلیون مترمکعب برآورد شده است؛ این در حالی است که در برخی سال‌های اخیر، حجم ورودی به مخزن به حدود ۲۱، ۲۳ و ۳۲ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.

وی ادامه داد بررسی میانگین‌های متحرک پنج‌ساله جریان‌های سطحی نیز نشان می‌دهد که از سال آبی ۱۳۸۸-۱۳۸۹ به بعد، این میانگین‌ها عمدتاً پایین‌تر از متوسط بلندمدت قرار گرفته‌اند؛ این در حالی است که در نمودارهای مربوط به بارش، چنین روند کاهشی مشابهی مشاهده نمی‌شود.

به گفته این کارشناس مطالعات آب‌های سطحی، تفاوت روند بارش و جریان‌های سطحی، یکی از مهم‌ترین موضوعات حاصل از این مطالعات است و ضرورت بررسی دقیق‌تر عوامل مؤثر بر کاهش رواناب در حوضه آبریز سد اکباتان را نشان می‌دهد.

کاهش بارش‌های مؤثر و سطح پوشش برف

وی با تأکید بر اهمیت بررسی ماهیت بارش‌ها اظهار کرد در تحلیل‌های انجام‌شده، فراوانی بارش‌ها در حوضه آبریز سد اکباتان طبقه‌بندی و بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد با وجود ثبات نسبی مجموع بارش‌ها، بارش‌های بیش از پنج و ۱۰ میلی‌متر که نقش مهم‌تری در تولید رواناب دارند، روندی کاهشی داشته‌اند.

خلیلی شایان افزود: «ثابت ماندن مجموع بارش سالانه لزوماً به معنای ثابت ماندن ظرفیت تولید رواناب در حوضه نیست؛ زیرا نوع، شدت، توزیع زمانی و میزان بارش‌های مؤثر در شکل‌گیری جریان‌های سطحی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.»

وی همچنین با اشاره به بررسی سه شاخص سطح پوشش برف، چگالی برف و آب معادل برف گفت نتایج تحلیل‌ها نشان می‌دهد سطح پوشش برف روند کاهشی معناداری داشته و در شاخص آب معادل برف نیز کاهش معنادار مشاهده شده است؛ در حالی که در بررسی چگالی برف، روند کاهشی معناداری به دست نیامده است.

افزایش مصارف و توسعه اراضی آبی و باغی

خلیلی شایان با اشاره به بررسی تغییرات منابع و مصارف آب در آماربرداری‌های دور دوم و سوم اظهار کرد مجموع مصارف آب در حوضه مورد مطالعه از حدود هشت میلیون مترمکعب در دوره دوم آماربرداری به ۱۱.۸ میلیون مترمکعب در دوره سوم رسیده است که نشان‌دهنده افزایش حدود چهار میلیون مترمکعبی مصارف است.

وی افزود مقایسه تعداد چاه‌های ثبت‌شده در دو دوره آماربرداری نشان می‌دهد تعداد چاه‌ها از ۶۲ حلقه به ۱۵۴ حلقه افزایش یافته است. به گفته وی، بخشی از افزایش مصارف می‌تواند تحت تأثیر شرایط زمانی انجام آماربرداری و میزان آب موجود در رودخانه‌ها در زمان برداشت اطلاعات باشد و برای تعیین میزان واقعی مصارف فعلی، لازم است وضعیت بهره‌برداری و برداشت‌ها در شرایط کنونی نیز ارزیابی شود.

وی با اشاره به نتایج بررسی تغییرات کاربری اراضی گفت مجموع اراضی آبی و باغی در این حوضه از یک‌هزار و ۹۵۰ هکتار در سال ۱۳۶۲ به حدود دو هزار و ۷۱۱ هکتار در سال ۱۴۰۰ رسیده است که بیانگر افزایش حدود ۴۰ درصدی این اراضی است. مجموع این اراضی حدود ۱۲ درصد از مساحت کل حوضه آبریز سد اکباتان را شامل می‌شود و با توجه به اهمیت تأمین آب شرب همدان، بررسی آثار توسعه اراضی آبی و باغی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی ضرورت دارد.

وی همچنین با اشاره به استفاده از داده‌های ماهواره‌ای GRACE برای بررسی تغییرات ذخایر آب زیرزمینی اظهار کرد نتایج تحلیل این داده‌ها، با وجود عدم قطعیت‌های موجود، نشان‌دهنده روند کاهشی ذخایر آب زیرزمینی است؛ به‌طوری که افتی در حدود هفت سانتی‌متر در هر دهه در تراز آب زیرزمینی برآورد شده است.

لزوم بازنگری در الگوی بهره‌برداری از مخزن

وی با اشاره به بررسی هم‌زمان ورودی، خروجی و حجم مخزن سد اکباتان اظهار کرد داده‌های تاریخی نشان می‌دهد در بسیاری از سال‌های آبی، حجم ورودی به مخزن از ظرفیت اسمی آن بیشتر بوده و سد با تکرار سرریز مواجه شده است. این موضوع در شرایطی رخ می‌دهد که روند بلندمدت جریان‌های ورودی کاهشی است.

خلیلی شایان ادامه داد در برخی سال‌ها، با وجود بارش کمتر نسبت به سال قبل، میزان خروجی مخزن از ورودی آن بیشتر بوده و در برخی سال‌های دیگر نیز رفتار متفاوتی مشاهده شده است. به گفته وی، این تفاوت‌ها ضرورت بررسی منحنی فرمان بهره‌برداری سد، ارزیابی عملکرد مدل‌های پیش‌بینی و استفاده از روش‌های بهینه‌سازی مدیریت مخزن را مطرح می‌کند.

وی در جمع‌بندی بر ضرورت بازنگری در منحنی فرمان بهره‌برداری سد، استفاده از مدل‌های پیش‌بینی بارش و رواناب، بررسی امکان احداث سازه‌های کنترل و تأخیری در مسیر رودخانه‌ها و افزایش زمان تمرکز رواناب تأکید کرد.

وی افزود بررسی ارتباط سرریزهای سد اکباتان با تغذیه آبخوان همدان، ارزیابی نقش این سرریزها در تقویت منابع آب زیرزمینی، شفاف‌سازی وضعیت مصارف و حقابه‌ها، بررسی میزان برداشت‌های مجاز و غیرمجاز و بررسی وضعیت حقابه‌های دارای سابقه پیش از سال ۱۳۶۱ نیز باید در برنامه مطالعاتی و مدیریتی قرار گیرد.

وی در پایان تأکید کرد: «نتایج مطالعات حوضه آبریز سد اکباتان نشان می‌دهد که مدیریت پایدار منابع آب این منطقه نیازمند نگاهی جامع و فراتر از شاخص میزان بارش است.»