کاهش تراز خزر؛ از دست رفتن ۱۱ هزار کیلومترمربع در یک دهه

به گزارش تابناک، علاوه بر دورتر شدن خزر از شهرهای ایران به دلیل کاهش عمق و سطح آن، کاهش ذخایر آبزیان، آلودگی، تهدید تالاب‌ها، نگرانی از شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار و تغییر سرنوشت بنادر و جوامع ساحلی، تصویری نگران‌کننده از بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان ترسیم شده است.

نگاهی به برخی سواحل شمال کشور نشان می‌دهد خزر دیگر همان دریایی نیست که مردم و صیادان چند دهه پیش می‌شناختند. جایی که زمانی آب به ساحل می‌رسید، امروز در بخش‌هایی از ساحل فاصله‌ای طولانی میان خط آب و خشکی ایجاد شده است. این تغییر فقط یک اتفاق طبیعی یا جابه‌جایی موقت آب بر اثر باد نیست و داده‌های علمی نیز از یک روند بلندمدت و نگران‌کننده حکایت دارند.

بر اساس پژوهشی که در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی Frontiers in Earth Science منتشر شده، تراز دریای خزر در اوایل سال ۲۰۲۶ به حدود منفی ۲۹.۱۱ متر رسیده؛ پایین‌ترین سطح در دوره مشاهدات ماهواره‌ای این مطالعه. همین پژوهش نشان می‌دهد سطح آبی خزر از حدود ۳۹۰ هزار و ۶۴۵ کیلومترمربع در سال ۲۰۱۶ به حدود ۳۷۹ هزار و ۴۲۸ کیلومترمربع در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است؛ یعنی بیش از ۱۱ هزار کیلومترمربع از سطح آب این دریا در یک دهه از دست رفته است.

عقب‌نشینی چند کیلومتری ساحل و تهدید گردوغبار

افت سطح آب در همه مناطق پیامد یکسانی ندارد. در سواحل کم‌عمق شمال و شمال شرق خزر، حتی کاهش نسبتا محدود تراز آب می‌تواند خط ساحلی را کیلومترها جابه‌جا کند.

در تازه‌ترین گزارش منتشرشده از آمار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ایران، عقب‌نشینی خط آب در بخش‌هایی از سواحل گلستان، به‌ویژه حوالی بندر ترکمن و خلیج گرگان، سه تا چهار کیلومتر اعلام شده است. این میزان در بخش‌هایی از سواحل گیلان و مازندران به حدود ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر می‌رسد.

این عقب‌نشینی فقط به معنای دور شدن آب از محل تفریح مردم نیست. خشک شدن بسترهای ساحلی می‌تواند زمینه شکل‌گیری کانون‌های جدید گردوغبار را فراهم کند؛ مسئله‌ای که در صورت تداوم، ممکن است سلامت و کیفیت زندگی ساکنان مناطق شمالی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

در مازندران نیز گزارش‌هایی درباره اضافه شدن حدود هزار هکتار زمین به اراضی خارج‌شده از آب منتشر شده است. این تغییرات پرسش‌های تازه‌ای درباره مدیریت اراضی ساحلی، حریم دریا و آینده فعالیت‌های اقتصادی در نوار ساحلی ایجاد کرده است.

نقش کاهش ورودی رودخانه‌ها و افزایش تبخیر

پاسخ این پرسش را نباید فقط در گرمایش زمین جست‌وجو کرد. پژوهشی که در سال ۲۰۲۶ در نشریه Earth's Future منتشر شده، با بررسی داده‌های ماهواره‌ای و هیدرولوژیک نشان می‌دهد کاهش ورودی رودخانه‌های اصلی، به‌ویژه رودخانه ولگا، نقش مهمی در افت آب خزر داشته است.

بر اساس این تحقیق، میانگین ورودی پنج رودخانه اصلی خزر در فاصله سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۵ حدود ۲۹۶ کیلومترمکعب در سال بوده، اما در فاصله ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۰ به حدود ۲۵۴.۱ کیلومترمکعب رسیده است؛ یعنی سالانه حدود ۴۱.۹ کیلومترمکعب کاهش.

از طرف دیگر، افزایش تبخیر نیز در این روند نقش دارد. پژوهش یادشده افزایش تبخیر را موثر می‌داند، اما تاکید می‌کند که این عامل به‌تنهایی نمی‌تواند تمام کاهش حجم آب خزر را توضیح دهد. در واقع، تغییرات اقلیمی، کاهش جریان رودخانه‌ها و فشارهای انسانی در حوضه آبریز باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

خلیج گرگان یکی از حساس‌ترین زیست‌بوم‌هایی است که از کاهش تراز خزر تاثیر می‌پذیرد. کاهش تبادل آب با دریای خزر، رسوب‌گذاری و خشک شدن بخش‌هایی از پهنه آبی، نگرانی‌ها درباره آینده این زیستگاه را افزایش داده است.

خشک شدن مناطق کم‌عمق، فقط به معنای از دست رفتن سطح آب نیست؛ زیستگاه پرندگان مهاجر، پوشش گیاهی و چرخه زندگی آبزیان نیز در معرض تغییر قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی، احتمال تبدیل بسترهای خشک‌شده به کانون‌های گردوغبار نیز وجود دارد.

کاهش صید، آلودگی و تهدید زیستگاه‌ها

بحران خزر در آمار صید نیز خود را نشان داده است. بر اساس گزارش منتشرشده در چهارم آبان ۱۴۰۵، میزان صید ماهیان استخوانی در سواحل مازندران از ۱۵ مهر تا پایان مهر به ۱۱۹ تن رسیده؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۵۱ درصد کاهش دارد.

افزایش دمای آب و تغییر احتمالی الگوی مهاجرت ماهیان از جمله عواملی است که مسئولان شیلات برای توضیح این کاهش مطرح کرده‌اند. البته نمی‌توان تمام افت صید را صرفا به کاهش سطح آب نسبت داد؛ میزان تلاش صیادی، وضعیت ذخایر، تغییرات دمایی و شرایط زیستگاهی نیز باید بررسی شوند.

این کاهش برای خانواده‌هایی که معیشتشان به صید وابسته است، تنها یک عدد در گزارش آماری نیست؛ بلکه می‌تواند به معنای کاهش درآمد و دشوارتر شدن ادامه فعالیت باشد.

در کنار کاهش آب، ورود فاضلاب شهری و صنعتی، پساب کشاورزی، پسماندهای پلاستیکی و آلاینده‌های مختلف نیز همچنان از نگرانی‌های جدی درباره خزر است. مسئولان محیط‌زیست بارها درباره ضرورت کنترل منابع آلاینده و پایش کیفیت آب هشدار داده‌اند.

از سوی دیگر، تلفات انسانی در سواحل نیز همچنان ادامه دارد. طبق اعلام پزشکی قانونی مازندران، از ابتدای خرداد تا پایان شهریور ۱۴۰۵، ۳۳ نفر در سواحل این استان بر اثر غرق‌شدگی جان باختند. ۲۹ نفر از قربانیان مرد و چهار نفر زن بودند و ۷۲ درصد آنان غیربومی بودند. این آمار صرفا مربوط به مازندران است و نباید به کل سواحل خزر تعمیم داده شود.

یک پژوهش منتشرشده در نشریه Communications Earth & Environment از مجموعه Nature Portfolio هشدار داده است که کاهش پنج تا ۱۰ متری سطح آب می‌تواند زیستگاه گونه‌های بومی، از جمله فک خزری و ماهیان خاویاری، را به‌شدت مختل کند و بخش بزرگی از مناطق حفاظت‌شده دریایی را از کارکرد فعلی خارج سازد. این پژوهش همچنین درباره پیامدهای اقتصادی و زیرساختی افت بلندمدت سطح آب هشدار می‌دهد.

خزر امروز با مجموعه‌ای از تهدیدهای هم‌زمان مواجه است؛ کاهش ورودی آب، افزایش تبخیر، آلودگی، تخریب زیستگاه‌ها، کاهش ذخایر آبزیان و عقب‌نشینی ساحل. هیچ‌یک از این مسائل را نمی‌توان جدا از دیگری مدیریت کرد.

خزر متعلق به پنج کشور ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان است. بنابراین، مقابله با بحران آن نیز بدون همکاری منطقه‌ای، مدیریت منابع رودخانه‌ای و توافق بر سر حفاظت از محیط‌زیست امکان‌پذیر نخواهد بود.

خزر در حال غرق شدن نیست؛ این دریا در حال از دست دادن آب، ساحل و بخشی از حیات خود است. اما اگر هشدارهای علمی امروز جدی گرفته نشوند، ممکن است نسل‌های آینده به جای دریایی زنده و پربار، با پهنه‌ای روبه‌رو شوند که تنها نام خزر را از گذشته به ارث برده است.