چه کسی روایت‌گر اخبار جهان است؟ از کارتل خبری تا مجمع غیرمتعهدها

به گزارش دنیای اقتصاد، «گوری شرما» در گزارشی برای الجزیره نوشت، «دایا توشو» زمانی که شغلی را به عنوان «میز ویراستاری» در «پرس تراست آو ایندیا»، که در آن زمان بزرگ‌ترین خبرگزاری هند بود، به دست آورد، هنوز دانشجو بود. اوایل دهه ۱۹۸۰ بود و اتاق خبر در دهلی‌نو با صدای تق‌تق ماشین‌های «تلکس» که اخبار ارسالی از سراسر جهان را تحویل می‌دادند، زنده و پویا بود.

توشو که در آن زمان در اواسط دهه ۲۰ زندگی‌اش بود، پشت میز کار خود دو جریان کاملا متفاوت از اخبار بین‌المللی را بررسی می‌کرد. یک جریان از سوی خبرگزاری‌های تثبیت‌شده غربی، از جمله رویترز، می‌آمد. جریان دیگر از طریق شبکه‌ای نسبتا ناشناخته به دست می‌آمد که اتاق‌های خبر در سراسر آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین را به یکدیگر متصل می‌کرد. توشو درباره کار خود با «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» می‌گوید: «ما نوار خبر را بررسی می‌کردیم تا ببینیم ماجرا چیست و از کجا آمده است. این نوار ممکن بود از هر جایی بیاید؛ فیلیپین، عراق یا سرتاسر آفریقا. کار من این بود که مواردی را انتخاب کنم و سپس آن‌ها را روی سیم‌های ارتباطی پرس تراست آو ایندیا ارسال کنیم».

این دو جریان خبری پنجره‌های متفاوتی را به روی جهان می‌گشودند. یک جریان از سوی خبرگزاری‌های بین‌المللی تثبیت‌شده می‌آمد که عمدتا در پایتخت‌های غربی مستقر بودند. جریان دیگر تلاشی بود از سوی کشورهایی که مدت‌ها به آن خبرگزاری‌ها وابستگی داشتند تا داستان‌های خودشان را روایت کنند.

دو جریان متفاوت خبر و آموزش در اتاق تلکس

توشو با توصیف آن به عنوان فرآیندی دست‌وپاگیر که در آن نسخه اولیه با دست ویرایش می‌شد و سپس برای ورود به سیستم به یک ماشین‌نویس تحویل داده می‌شد، آن را به عنوان یک آموزش ارزشمند ذکر می‌کند. او از خانه‌اش در لندن می‌گوید: «این یک تمرین عملی عالی برای کسی مثل من بود که به اخبار بین‌المللی علاقه زیادی داشت و در حال پیگیری مدرک دکتری در رشته روابط بین‌الملل در دانشگاه جواهر لعل نهرو بود».

برای دهه‌ها، معدود خبرگزاری‌های غربی جریان گزارش‌های بین‌المللی را تحت انحصار خود داشتند. اکنون، کشورهایی که برای استقلال سیاسی خود جنگیده بودند، راه دیگری را امتحان می‌کردند: تبادل مستقیم اخبار با یکدیگر بدون اتکا به لندن، پاریس یا واشنگتن دی‌سی برای روایت داستان‌هایشان. این آزمایشی بود که از دل «جنبش عدم تعهد» سر برآورده بود؛ ائتلافی از کشورها که به دنبال مسیری مستقل از ابرقدرت‌های رقیب در دوران جنگ سرد بودند. این پرسشی را مطرح کرد که امروز نیز همچنان پابرجاست: چه کسی تصمیم می‌گیرد که بقیه جهان چه چیزی را باید بداند؟

تا اواسط قرن نوزدهم، سه خبرگزاری اروپایی به عنوان بازیگران مسلط در دنیای اخبار بین‌المللی ظهور کرده بودند: دفتر تلگراف وولف در آلمان، رویترز در بریتانیا و آژانس هاواس در فرانسه. در سال ۱۸۵۹، این سه آژانس توافقاتی را منعقد کردند که بازارهای اخبار بین‌المللی و مناطق تحت پوشش را بین آن‌ها تقسیم می‌کرد. توشو می‌گوید: «این یک سیستم کارتل خبری بود». قدرت این آژانس‌ها به قدری بود که از رویترز که در سال ۱۸۵۱ در اوج امپراتوری بریتانیا تاسیس شد در محافل دانشگاهی اغلب به عنوان «امپراتوری در درون یک امپراتوری» یاد می‌شود. رویترز از طریق استفاده از شبکه‌های تلگراف و توافقاتی که حقوق انحصاری جمع‌آوری و توزیع اخبار را در بیشتر مناطق امپراتوری بریتانیا به آن می‌داد، به گستره بین‌المللی دست یافت.

از باندونگ تا جنبش عدم تعهد و نظم نوین اطلاعاتی

اما با فروپاشی امپراتوری‌های استعماری در قرن بیستم، کشورهای تازه‌استقلال‌یافته شروع به طرح این پرسش کردند که چرا جریان اخبار بین‌المللی همچنان به شدت در دستان غرب متمرکز مانده است. در سال ۱۹۵۵، نمایندگان ۲۹ کشور آسیایی و آفریقایی در «باندونگ» اندونزی گرد هم آمدند تا درباره همکاری و آینده‌ای مشترک فراتر از حاکمیت استعماری گفت‌وگو کنند. شش سال بعد، «جنبش عدم تعهد» به طور رسمی در «بلگراد» تاسیس شد. در میان رهبران مرتبط با تاسیس آن، «جوزپ بروز تیتو» از یوگسلاوی، «جواهر لعل نهرو» از هند، «جمال عبدالناصر» از مصر، «قوام نکرومه» از غنا و «سوکارنو» از اندونزی حضور داشتند.

در طول قرن بیستم، جنبش عدم تعهد در ابتدا ساختاری آزاد داشت که بعدها کشورهایی مانند کوبای فیدل کاسترو و لیبی معمر قذافی را نیز دربر گرفت. با وقوع تحریم نفتی اوپک در اوایل دهه ۱۹۷۰، این ائتلاف در حال رشد رویکرد ساختاریافته‌تری به خود گرفت. «سیما کوکوتوویچ»، پژوهشگر متخصص در زمینه ارتباطات جهانی در دانشگاه پنسیلوانیا، می‌گوید این جنبش در کنفرانس‌های خود در «لوساکا»ی زامبیا در ۱۹۷۰ و الجزیره در ۱۹۷۳، گام‌های ملموس‌تری را برای ایجاد چارچوبی جهت همکاری پایدار میان اعضای خود آغاز کرد.

همان‌طور که کشورهای عضو برای خوداتکایی بیشتر تلاش می‌کردند، آن‌ها به طور فزاینده نقش ارتباطات جمعی و «اینکه چقدر توسط شرکت‌های رسانه‌ای غرب و تا حدی شوروی کنترل و هدایت می‌شود» را زیر سوال می‌بردند. توشو توضیح می‌دهد: «جنبش عدم تعهد به مرکز بحث‌ها درباره نابرابری‌ها در سیستم بین‌المللی، چه در حوزه اقتصادی، چه فرهنگی یا اطلاعاتی، تبدیل شد». این بحث‌ها به کارزار گسترده‌تر برای «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات» که در یونسکو بحث می‌شد، دامن زد. حامیانش می‌خواستند کشورهای درحال‌توسعه خبرگزاری‌های قوی‌تر، زیرساخت‌های پخش و کانال‌های مستقیمی برای تبادل اطلاعات بسازند.

«نبیل داجانی»، که اکنون ۸۹ سال دارد، از سال ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۵ به عنوان عضوی از «پنل متخصصان پژوهش ارتباطات یونسکو» خدمت کرد. داجانی، استاد بازنشسته مطالعات رسانه‌ای در دانشگاه آمریکایی بیروت، این نظم نوین را تلاشی بلندپروازانه، هرچند آرمان‌گرایانه، برای رسیدگی به نابرابری‌ها می‌داند. او می‌گوید: «کشورهای غیرمتعهد معتقد بودند که کشورهای ثروتمند غربی، امپریالیسم اطلاعاتی را به آن‌ها تحمیل کرده‌اند که اساسا شکلی از نو استعمارگری بود. استدلال آن‌ها این بود که خبرگزاری‌های بزرگ بین‌المللی تنها زمانی درباره کشورهای درحال‌توسعه گزارش می‌دهند که بلایا، جنگ‌ها، بیماری‌ها و سایر حوادث منفی رخ دهد. بنابراین، اصل بنیادین این بود که اطلاعات صرفا یک کالا نیست، بلکه یک حقوق اساسی بشری است».

امروزه، توشو پژوهشگر ارشد در موسسه مطالعات کشورهای همسود در دانشگاه لندن است و از جمله نویسندگی مشترک کتاب «جریان مخالف در اخبار جهانی: مکانیزم‌های تبادل اخبار بین‌المللی و منطقه‌ای» در سال ۱۹۹۲ را بر عهده داشته است. او می‌گوید: «این مسئله فقط مربوط به جریان یک‌طرفه اطلاعات نبود؛ بلکه درباره جریان دوطرفه با این ایده بود که ارتباطات افقی میان ملت‌هایی که مبارزات مشابهی دارند شکل گیرد. برای مثال، برزیلی‌هایی که اخبار مربوط به فیلیپین را می‌خواندند یا تماشا می‌کردند، اطلاعات را از طریق لندن یا نیویورک دریافت می‌کردند و بالعکس».

آغاز مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد

تا اواسط دهه ۱۹۷۰، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد شروع به عملیاتی کردن آرزوهای خود برای جریان عادلانه‌تر اطلاعات کردند. در ژانویه ۱۹۷۵، بیانیه‌ای از سوی «سیریماو بندارانایکه»، نخست‌وزیر سریلانکا، از طریق تلکس در میان خبرگزاری‌های شرکت‌کننده از خبرگزاری «تانیوگ» یوگسلاوی گرفته تا دیگر خبرگزاری‌ها در سراسر جنوب جهانی مخابره شد و آغاز رسمی «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» را نوید داد.

«لوبیتسا مارکوویچ»، ۲۴ ساله بود که کار خود را در «تانیوگ» آغاز کرد. بر خلاف اکثر کشورهای کمونیستی در اروپای شرقی، یوگسلاوی با اتحاد جماهیر شوروی هم‌سو نبود. مارکوویچ، که امروز یک مادربزرگ ۷۸ ساله ساکن بلگراد است، می‌گوید: «اشتیاق فراوانی برای همکاری بین‌المللی رسانه‌ای وجود داشت که تا حد زیادی نتیجه موقعیت یوگسلاوی در جهان آن زمان بود». او می‌گوید: «با داشتن زیرساخت‌های رسانه‌ای قوی، تانیوگ بهترین موقعیت را داشت تا نقشی مرکزی در مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد ایفا کند. تانیوگ ستون فقرات این ابتکار بود، اما نه مرکز آن بود و نه داور آن».

در تانیوگ، روزنامه‌نگاران اخبار داخلی را برای مخاطبان خارجی آماده می‌کردند و پیش از ارسال آن‌ها از طریق تلکس یا لینک رادیویی به شبکه، آن‌ها را خلاصه و ترجمه می‌کردند.

چشم‌انداز جنبش عدم تعهد الهام‌بخش رسانه‌های دیگری شد؛ از جمله مجله «جهان سوم» در بوئنوس آیرس آرژانتین. «بئاتریس بیسیو»، روزنامه‌نگار متولد اوروگوئه، این مجله را در سال ۱۹۷۴ به همراه گروهی از روزنامه‌نگاران از جمله همسرش «نیوا موریرا» بنیان گذاشت. به گفته بیسیو، موریرا پس از شرکت در نشست سران جنبش عدم تعهد در الجزیره الهام گرفت تا این مجله را راه‌اندازی کند. این مجله که به زبان‌های پرتغالی، انگلیسی و اسپانیایی منتشر می‌شد، در نسخه پرتغالی خود به اوج تیراژ بیش از ۱۵۰ هزار نسخه رسید و بیش از سه دهه فعال ماند.

گسترش مبادلات و شکاف با خبرگزاری‌های غربی

بیسیو می‌گوید: «اگرچه تمرکز اصلی بر پوشش آمریکای لاتین بود، اما ما همیشه به دنبال ارائه اطلاعات، تحلیل‌ها و دیدگاه‌های تاریخی درباره آفریقا و آسیا بودیم». به گفته او، «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» نقش مهمی در پر کردن شکاف اطلاعاتی میان آمریکای لاتین و مناطق مختلف در سراسر جنوب جهانی ایفا کرد. بیسیو می‌گوید: «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد واقعا برای ما حیاتی بود زیرا به ما اجازه داد همکارانی در بخش‌های زیادی از جهان داشته باشیم».

جریان اطلاعات دوطرفه بود، به‌ویژه با خبرگزاری‌های کشورهای تازه‌استقلال‌یافته پرتغالی‌زبان یعنی موزامبیک و آنگولا که پس از استقلال از پرتغال در سال ۱۹۷۵، «خبرگزاری اطلاع رسانی موزامبیک» و «خبرگزاری آنگولا» را تشکیل دادند: «ما با روزنامه‌نگاران این خبرگزاری‌ها دیدار کردیم، توافق‌نامه‌هایی منعقد کردیم و مقالاتی را مبادله نمودیم».

بیسیو طی یک همکاری سه‌دهه‌ای با این مجله، با رهبران سیاسی کلیدی مانند فیدل کاسترو، نلسون ماندلا و هوگو چاوز مصاحبه کرد. بیسیو همچنین در سال ۱۹۸۲ در جریان تهاجم اسرائیل به لبنان که با هدف بیرون راندن «سازمان آزادی‌بخش فلسطین» از این کشور انجام شد، از بیروت گزارش تهیه کرد.

پیش از عصر دیجیتال، خبرگزاری‌ها برای مخابره اخبار به آن سوی مرزها به دستگاه‌های تلکس متکی بودند. با وجود چالش‌ها، «مجمع خبرگزاری‌های غیرمتعهد» گسترش یافت. پژوهشگران تخمین می‌زنند که تا سال ۱۹۹۲، تقریبا تمام ۱۰۸ کشور عضو جنبش عدم تعهد در این مجمع شرکت داشتند، از جمله از طریق خبرگزاری‌هایی مانند «پرنسا لاتینا» در کوبا و «خبرگزاری عراق». حجم اخبار مبادله‌شده نیز از میانگین ۸۰۰۰ کلمه در روز در سال ۱۹۷۵ به ۴۰ هزار کلمه در سال ۱۹۸۳ و ۱۲۰ هزار کلمه تا سال ۱۹۹۲ افزایش یافت. با این حال، تفاوت فاحش با خبرگزاری‌های بین‌المللی تثبیت‌شده همچنان بزرگ باقی ماند. در سال ۱۹۷۸، گزارش شد که چهار خبرگزاری مسلط شامل آسوشیتدپرس، یونایتد پرس اینترنشنال، آژانس فرانس‌پرس و رویترز روزانه مجموعا ۳۳ میلیون کلمه تولید می‌کنند.