چرا پیش‌بینی پایان دنیا در آبان ۱۴۰۵ رخ نداد؟

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، تصور پژوهشگران از پایان جهان با آنچه معمولا از این مفهوم در ذهن داریم متفاوت بود. به باور آن‌ها، رشد شتابان جمعیت دنیا سرانجام به جایی می‌رسید که تعداد انسان‌ها به بی‌نهایت می‌رسید. فون فورستر این وضعیت را چنین توصیف کرده بود که نوادگانش «زیر فشار جمعیت جان خواهند داد».

فون فورستر عمدا تحلیل خود را به‌گونه‌ای طراحی کرده بود که رسیدن به این نتیجه اجتناب‌ناپذیر به نظر برسد. او معادله‌ای ریاضی ابداع کرد که از ابتدا برای رسیدن به نتیجه‌ای مشخص تنظیم شده بود. سپس این معادله را با داده‌های جمعیت انسانی در دو هزار سال گذشته تطبیق داد تا تاریخ دقیقی برای وقوع فاجعه به دست آورد؛ موضوعی که به گزارش ایسنا به نقل از زومیت منتشر شده است. ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ همچنین مصادف با صد و پانزدهمین سالروز تولد او است.

هدف فون فورستر از انتشار مقاله پیش‌بینی پایان دنیا، نشان‌دادن ناپایدار بودن نرخ رشد جمعیت انسان در سال ۱۹۶۰ بود. البته این نتیجه‌گیری تازگی نداشت و ریشه آن به کتاب «رساله‌ای درباره اصل جمعیت» اثر توماس مالتوس در قرن هجدهم بازمی‌گشت. مشکل اصلی، راهکاری بود که فون فورستر برای مقابله با این مسئله پیشنهاد می‌کرد: کنترل گسترده زاد و ولد.

وقتی پیش‌بینی‌ها اشتباه از آب درآمدند

در اواسط قرن بیستم، افراد دیگری نیز به نتایج مشابه فون فورستر رسیده بودند. در سال ۱۹۶۸، پل ارلیش، زیست‌شناس و محیط‌زیست‌گرای آمریکایی، با انتشار کتاب پرفروش «بمب جمعیت»، وقوع قحطی گسترده در آینده را پیش‌بینی کرد. چهار سال بعد، گزارشی به نام «محدودیت‌های رشد» منتشر شد که با اتکا به یک مدل کامپیوتری، فروپاشی نظام‌مند جوامع را تا دهه ۲۰۲۰ پیش‌بینی می‌کرد؛ زیرا رشد جمعیت به اتمام منابع سیاره منجر می‌شد.

تمام آن پیش‌بینی‌ها به‌شدت اشتباه از آب درآمدند؛ اما پیش از آشکارشدن اشتباه آن‌ها، اقدامات زیان‌بار و افراطی متعددی به نام نجات سیاره انجام شده بود. در دهه ۱۹۷۰، سازمان‌های بین‌المللی با جدیت برنامه‌های کنترل زاد و ولد را ترویج و حتی دریافت کمک‌های غذایی را به پذیرش این برنامه‌ها مشروط می‌کردند. برنامه‌های عقیم‌سازی اجباری در جنوب آسیا به اجرا درآمدند و سیاست تک‌فرزندی چین نیز تا سال ۲۰۱۵ ادامه یافت.

تقریبا تمام برنامه‌های مقابله با افزایش جمعیت سرانجام کنار گذاشته شدند؛ اما کاهش نرخ زاد و ولد در دنیا ادامه یافت. گسترش آموزش، بهبود شرایط زندگی و دسترسی بیشتر به روش‌های پیشگیری از بارداری باعث شد خانواده‌ها به‌تدریج فرزندان کمتری داشته باشند. شمار کودکان زیر ۱۵ سال دنیا در سال ۲۰۲۱ به اوج تاریخی خود رسید و پس از آن روند کاهشی پیدا کرد. امروزه بسیاری از کشورها نگران پیرشدن جمعیت خود هستند.

اکنون ژاپن، مجارستان، ترکیه، ایران و حتی چین زوج‌ها را به فرزندآوری بیشتر تشویق می‌کنند. این وضعیت با آن آینده‌ای که فون‌فوستر و همفکرانش در قرن بیستم تصور می‌کردند، فرسنگ‌ها فاصله دارد.

پنج درس مهم از یک پیش‌بینی نادرست

برخی کارشناسان، مقاله پیش‌بینی پایان دنیا را صرفا کنجکاوی تاریخی می‌دانند که باید با اغماض به آن نگاه کرد؛ اما مارک وول‌هاوس، استاد همه‌گیرشناسی بیماری‌های عفونی در دانشگاه ادینبرو با این دیدگاه موافق نیست. او می‌گوید مقاله فون‌فوستر هشداری درباره میزان اعتمادپذیری پیش‌بینی‌های علمی در حوزه‌های مختلف است و باید ما را به بازاندیشی درباره اعتبار پیش‌گویی فجایع در دنیای امروز وادارد.

ماه گذشته، گزارشی جنجالی و مورد توجه، ۱۷ «تهدید فاجعه‌بار بزرگ» را شناسایی کرد که دو مورد از آن‌ها، یعنی جنگ هسته‌ای و استفاده مخرب از هوش مصنوعی، ظرفیت انقراض بشر را دارند. این گزارش همچنین پیامدهای این تهدیدها را تا سال ۲۱۰۰ پیش‌بینی کرد.

وول‌هاوس می‌گوید اگر چنین ارزیابی‌هایی واقعا از پیش‌بینی‌های مربوط به رشد جمعیت در گذشته معتبرتر هستند، باید تفاوت آن‌ها به‌روشنی مشخص شود. نقطه شروع مناسب، توجه به پنج درسی است که می‌توان از مقاله فون‌فورستر گرفت.

درس نخست: رابطه‌ای پرتنش میان «علم» و «ترویج یک دیدگاه خاص» وجود دارد. هدف علم، آگاهی‌بخشی به بحث‌ها است؛ در حالی که هدف ترویج یک دیدگاه، پیروز شدن در آن بحث است. یکی از ابزارهای محبوب ترویج‌کنندگان یک دیدگاه، ترسیم بدترین سناریوی ممکن است و روز قیامت یا پایان جهان، نهایت بدترین سناریوی ممکن محسوب می‌شود.

درس دوم: اغراق برای تأثیرگذاری بیشتر، به اعتبار علم آسیب می‌زند و نهایت نتیجه معکوس دارد. همان‌طور که پژوهش‌های مربوط به نگرش عمومی به علم نشان داده‌اند، وقتی مردم احساس کنند دانشمندان در ادعاهای خود زیاده‌روی می‌کنند، اعتمادشان به آن‌ها کاهش می‌یابد.

درس سوم: معادله پیش‌بینی پایان دنیا یک اصل کلی را نشان می‌دهد: نحوه ساخت یک مدل، نتایج احتمالی آن را از پیش تعیین می‌کند. فون فورستر از این ویژگی به نفع خود استفاده کرد و نتیجه‌ای چشمگیر و خبرساز ساخت. هیچ مدلی از یک سامانه پیچیده از این محدودیت مستثنا نیست.

درس چهارم: ادعای «پیروی از علم» می‌تواند مانع بحث‌های مشروع شود و توجه را از انتخاب‌های ذهنی و قضاوت‌های شخصی دانشمندان هنگام ساخت مدل‌هایشان منحرف کند. در آن زمان، پیش‌بینی‌های هولناک درباره شتاب‌گرفتن رشد جمعیت قطعی و انکارناشدنی تلقی می‌شدند و افرادی که در این پیش‌بینی‌ها تردید می‌کردند، به انکار عمدی فاجعه‌ای متهم می‌شدند.

درس پنجم: نادیده گرفتن شواهد ناخوشایند سرانجام نتیجه معکوس خواهد داشت. فون‌فورستر و همکارانش این واقعیت را در نظر نگرفتند که مردم در جوامع ثروتمندتر، سالم‌تر و برخوردار از آموزش بهتر، فرزندان کمتری به دنیا می‌آورند؛ به‌طوری‌که کاهش نرخ زاد و ولد از کاهش نرخ مرگ‌ومیر پیشی می‌گیرد.

افت نرخ زاد و ولد در جوامع برخوردار که «گذار جمعیتی» نام دارد، از پیش از سال ۱۹۶۰ آغاز شده بود و به‌تدریج پیش‌بینی‌های بدبینانه درباره انفجار جمعیت را زیر سؤال برد. در واقع، راه‌حل افزایش جمعیت نه کنترل اجباری زاد و ولد، بلکه توسعه جوامع و بهبود شرایط زندگی بود.

ضرورت بازاندیشی در پیش‌بینی‌ها

آخرین پیش‌بینی پایان دنیا نیز بدون هیچ اتفاق خاصی سپری خواهد شد؛ اما همیشه پیش‌بینی فاجعه بعدی در گوشه‌ای انتظار ما را می‌کشد. این موضوع در طول تاریخ بشر بارها تکرار شده است. دانشمندان شاید جای پیامبران و عارفان را در پیش‌بینی آینده گرفته باشند، اما آیا واقعا عملکرد بهتری دارند؟

پیش‌بینی‌های به‌اصطلاح علمی درباره رشد جمعیت در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، از نظر اعتبار تفاوتی با پیش‌گویی‌های نوستراداموس نداشتند. شباهت‌های میان آن پیش‌بینی‌ها و پیش‌بینی‌های امروزی آن‌قدر زیاد است که جای آسودگی خاطر باقی نمی‌گذارد.

بسیاری از دانشمندان امروزی واقعا و عمیقا نگران تهدیدهای جهانی هستند. وول‌هاوس می‌گوید نگرانی اصلی خود او نیز احتمال وقوع یک دنیاگیری دیگر است. شواهد و دیدگاه‌های علمی فراوانی از این نگرانی‌ها پشتیبانی می‌کنند. بااین‌حال، نادیده‌گرفتن درس‌های تاریخ معاصر و تکرار همان اشتباهات گذشته، اقدامی غیرمسئولانه خواهد بود.

به‌باور وول‌هاوس، جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ فرصتی است تا دانشمندان به این نکته فکر کنند که در پیش‌بینی آینده، اندکی فروتنی می‌تواند تأثیر زیادی داشته باشد. هرکسی که پیش‌بینی‌های مربوط به فجایع احتمالی را به چالش می‌کشد و صحت آن‌ها را زیر سؤال می‌برد، در واقع وظیفه بررسی و ارزیابی انتقادی را انجام می‌دهد؛ کاری که دانشمندان باید به خوبی از آن استقبال کنند.