چالش‌های سیستم حمل‌ونقل و راهکارهای پایدار برای حل آن

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، ترافیک مزمن، آلودگی‌های زیست‌محیطی، اتلاف منابع انرژی و تصادفات جاده‌ای از جمله مهم‌ترین بحران‌های سیستم حمل‌ونقل عنوان شده است.

به گزارش ایرنا، این مقاله با رویکردی تحلیلی به بررسی ریشه‌های معضلات حمل‌ونقل پرداخته و راهکارهایی عملیاتی در حوزه‌های زیرساختی، فناوری‌محور، مدیریتی و زیست‌محیطی ارائه می‌دهد.

حمل‌ونقل کارآمد، ستون فقرات پویایی اقتصادی و عدالت اجتماعی در هر کشوری دانسته شده است، به‌طوری که دسترسی شهروندان به خدمات، آموزش و اشتغال و همچنین سرعت و ایمنی در زنجیره تامین کالا مستقیما به کیفیت زیرساخت‌های ترابری وابسته است. با این حال، غلبه الگوی «خودرومحوری» در دهه‌های اخیر، کمبود سرمایه‌گذاری متوازن در ناوگان عمومی و تاخیر در به‌کارگیری فناوری‌های هوشمند، شبکه‌های حمل‌ونقل را در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و حتی کلان‌شهرهای پیشرفته با بن‌بست روبه‌رو کرده است. حل این بحران مستلزم شناخت دقیق معضلات و اتخاذ رویکرد «توسعه پایدار حمل‌ونقل» عنوان شده است.

تراکم ترافیکی، آلودگی و پیامدهای سلامت

ترافیک سنگین، به‌ویژه در ساعات اوج، یکی از بارزترین نمادهای ناکارآمدی حمل‌ونقل دانسته شده است. افزایش روزافزون خودروهای تک‌سرنشین در برابر ظرفیت محدود معابر، موجب ایجاد گره‌های ترافیکی، افزایش زمان سفر و به تبع آن افت بهره‌وری نیروی کار و افزایش تنش‌های روانی شهروندان می‌شود.

بخش حمل‌ونقل یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان سوخت‌های فسیلی و از عوامل اصلی تولید گازهای گلخانه‌ای (دی‌اکسید کربن) و آلاینده‌های خطرناک مانند ذرات معلق PM۲.۵، اکسیدهای نیتروژن و منوکسید کربن معرفی شده است. آلودگی هوا و آلودگی صوتی ناشی از ترافیک، بار سنگینی از بیماری‌های تنفسی، قلبی-عروقی و اختلالات خواب را به نظام سلامت تحمیل می‌کند.

ضعف ناوگان عمومی، ایمنی و نبود یکپارچگی

در بسیاری از مناطق، سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی شامل مترو، اتوبوس‌رانی و تراموا به دلیل فرسودگی، کمبود واگن و اتوبوس و عدم پوشش شبکه در تمامی محلات، توان پاسخگویی به تقاضای موجود را ندارند. عدم دسترسی سریع و راحت، شهروندان را به سمت استفاده از وسایل نقلیه شخصی سوق می‌دهد.

تصادفات رانندگی یکی از علل عمده مرگ‌ومیر و جراحات مادام‌العمر در سراسر جهان عنوان شده است. عواملی چون نقص فنی خودروها، خطای انسانی، غیراستاندارد بودن راه‌ها و نقاط حادثه‌خیز و عدم رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی، سالانه هزینه‌های مادی و معنوی جبران‌ناپذیری به جوامع تحمیل می‌کند.

نبود هماهنگی میان سامانه‌های مختلف از جمله اتصال ایستگاه‌های مترو به خطوط اتوبوس‌رانی، مسیرهای دوچرخه‌سواری، پایانه‌های تاکسی و راه‌آهن بین‌شهری باعث افزایش پدیده «مسافت آغازین و پایانی» (First-mile / Last-mile problem) شده و رغبت عمومی را برای استفاده ترکیبی از وسایل نقلیه پاک کاهش می‌دهد.

راهکارهای پایدار؛ از مترو و برقی‌سازی تا مدیریت هوشمند

برای برون‌رفت از وضعیت موجود، اجرای بسته‌ای هم‌افزا از اقدامات کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت ضروری دانسته شده است. گسترش خطوط ریلی و مترو به عنوان پاک‌ترین و سریع‌ترین مُد جابه‌جایی شهری باید در اولویت تخصیص بودجه باشد. ایجاد مسیرهای اختصاصی برای خطوط اتوبوس تندرو (BRT) به همراه زمان‌بندی دقیق و ناوگان برقی یا گازسوز مدرن، جایگزینی سریع و ارزان برای مترو در معابر شریانی عنوان شده است. همچنین توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی (TOD) به معنای طراحی بافت‌های شهری به گونه‌ای که مراکز تجاری، مسکونی و تفریحی در شعاع پیاده‌روی ایستگاه‌های اصلی حمل‌ونقل عمومی مستقر شوند، پیشنهاد شده است.

گذار به تحرک پاک و برقی‌سازی (Electrification) شامل تسریع روند برقی‌سازی ناوگان اتوبوس‌رانی شهری، تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌ها از طریق ارائه مشوق‌های مالی، معافیت‌های مالیاتی و ایجاد زیرساخت ایستگاه‌های شارژ سریع است. ترویج حمل‌ونقل فعال (Active Mobility) از طریق احداث خطوط ایمن و متصل دوچرخه‌سواری و ساماندهی پیاده‌راه‌ها به همراه سیستم‌های اشتراک‌گذاری دوچرخه و اسکوترهای برقی پیشنهاد شده است.

استقرار سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند (ITS) شامل مدیریت هوشمند ترافیک با استفاده از حسگرها، دوربین‌های پردازش تصویر و هوش مصنوعی برای تنظیم پویا و بلادرنگ چراغ‌های راهنمایی بر اساس حجم ترافیک است. توسعه پلتفرم‌های یکپارچه خدمات جابه‌جایی (MaaS - Mobility as a Service) که امکان برنامه‌ریزی سفر، مسیریابی چندوجهی و پرداخت یکپارچه برای مترو، اتوبوس، تاکسی و دوچرخه را در یک محیط واحد فراهم کنند، از دیگر راهکارهاست. در حوزه سیاست‌های مدیریت تقاضای سفر (TDM)، اعمال عوارض ورود به محدوده‌های مرکزی شهر و مدیریت نرخ پارکینگ برای کاهش تردد خودروهای شخصی غیرضروری و همچنین شناورسازی ساعات کاری ادارات، بانک‌ها و مراکز آموزشی و گسترش خدمات دولت الکترونیک جهت کاهش پیک‌های ترافیکی صبحگاهی و عصرگاهی پیشنهاد شده است. ایمن‌سازی زیرساخت‌ها نیز شامل شناسایی و رفع مهندسی تقاطع‌ها و پیچ‌های خطرناک و الزام استانداردهای ایمنی وسایل نقلیه و تشدید آزمون‌های معاینه فنی خودروهاست.

بحران حمل‌ونقل تنها با ساخت بزرگراه‌ها و پل‌های بیشتر حل نخواهد شد، چرا که تجربه جهانی نشان داده است افزایش ظرفیت معابر برای خودروهای شخصی، پدیده «تقاضای القایی» (Induced Demand) را در پی دارد و مجددا به ترافیک بیشتر می‌انجامد. راهکار بنیادین، تغییر پارادایم از «حمل‌ونقل خودرومحور» به «جابه‌جایی انسان‌محور و پایدار» عنوان شده است که نیازمند سرمایه‌گذاری هدفمند در حمل‌ونقل عمومی پاک، دیجیتالی‌سازی مدیریت ترافیک و مشارکت فعال شهروندان از طریق اصلاح الگوهای رفتاری سفر است.