پژوهشگر: سینما صرفا سرگرمی نیست؛ سازنده معنا و حافظه تاریخی است
محمدجواد استادی در میزگرد نقد فیلم «ادیسه» ساخته کریستوفر نولان که دوشنبه ۲۴ آبانماه در مدرسه هنرهای عالی رضوی برگزار شد، گفت سینما صرفا سرگرمی نیست و معنا و حافظه تاریخی جامعه را میسازد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، محمدجواد استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی، در میزگرد نقد فیلم «ادیسه» ساخته کریستوفر نولان با تأکید بر اینکه سینما را نمیتوان صرفا یک محصول هنری یا سرگرمیساز دانست، تصریح کرد نگاه مرسوم به فیلم آن را در جایگاه اثر هنری یا محصولی برای سرگرمی مخاطب قرار میدهد، در حالی که سینما کارکردهای دیگری نیز دارد و معنا تولید میکند.
به گزارش ایسنا، این میزگرد دوشنبه ۲۴ آبانماه در مدرسه هنرهای عالی رضوی برگزار شد. استادی در این نشست خاطرنشان کرد: «سینما به هیچ عنوان صرفا واقعیت را روایت نمیکند، بلکه واقعیت میسازد» و اساسا بسیاری از منازعات عرصه قدرت بر سر معنا شکل میگیرند.
سینما؛ عرصه منازعه بر سر معنا
استادی گفت قدرت در اختیار کسی است که بتواند معنا را تولید کند و بسازد و از این منظر، سینما یکی از عرصههای اصلی منازعه بر سر معناست. وی با اشاره به اهمیت توجه به تجربه کشورهای غربی در مواجهه با سینما گفت منظور خوب دانستن غرب نیست، بلکه باید به میزان توجهی که در جهان غرب به این پدیده وجود دارد، دقت کرد.
وی افزود جوامع بدون حافظه تاریخی نمیتوانند به حیات خود ادامه دهند و سینما یکی از ابزارهای مهم ساخت این حافظه تاریخی است. به گفته او، فیلم و سینما از مناسبات قدرت جدا نیستند و از آنها تأثیر میپذیرند، در حالی که مخاطبان نیز مصرفکنندگان منفعل آثار سینمایی نیستند، بلکه مخاطبانی فعال به شمار میروند.
استادی با اشاره به رویکرد خود در بررسی فیلم «ادیسه» گفت قصد ندارد درباره کیفیت کارگردانی نولان، عناصر فنی فیلم یا میزان وفاداری او به هومر صحبت کند و از منظر مطالعات فرهنگی، فیلم را به مثابه یک متن میبیند که در موقعیتی تاریخی ساخته میشود و با حافظه جمعی مخاطبان وارد گفتوگو میشود.
جنگ و قهرمانی؛ چرا بازگشت اودیسئوس مهم است؟
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت دو عنصر جنگ و قهرمانی در فیلم «ادیسه» ادامه داد پرسش او این نیست که اودیسئوس چگونه به خانه بازمیگردد، بلکه از منظر مطالعات فرهنگی میپرسد چرا او به خانه بازمیگردد و بازگشت او برای من و شما که در سال ۲۰۲۶ زندگی میکنیم، چه اهمیتی دارد.
وی با بیان اینکه «ادیسه» حتی پیش از مکتوب شدن نیز از روایتهای کهن جهان غرب به شمار میرفته است، تصریح کرد نولان این روایت کهن را برای انسان قرن بیستویکمی بازآفرینی میکند و نمیتوان از فاصله تاریخی میان روایت اصلی و بازآفرینی معاصر آن چشمپوشی کرد. به گفته او، ما در جهانی زندگی میکنیم که جنگ، بحران مشروعیت سیاسی، جابهجایی انسانها و منازعه بر سر روایت تاریخ از مسائل روزمره آن هستند.
استادی افزود شخصیت اصلی «ادیسه» فرماندهای پیروز در جنگ است که با بار اخلاقی تحمیلشده بر خود مواجه میشود و داستانی که نولان در قرن بیستویکم روایت میکند، به آینهای برای طرح پرسشهای جهان معاصر تبدیل میشود. وی پیشنهاد کرد فیلم در سه سطح بررسی شود؛ نخست روایت و تصاویری که میسازد، دوم ایدئولوژی و مناسبات قدرت پنهان در پشت اثر و سوم نسبت روایت نولان با مسائل معاصر جهان.
وی خاطرنشان کرد مدعای اصلی او این است که میتوان «ادیسه» را روایتی از شکاف میان چند مفهوم دانست؛ نخست پیروزی نظامی، دوم مشروعیت اخلاقی و سوم امکان بازگشت به زندگی عادی. محورهای تحلیل نیز شامل اسطوره و قهرمانان، نسبت میان جنگ و مشروعیت، حافظه و تروماها، مفهوم وطن و هویت و عقل است.
غیبت خدایان و انتقال امر الهی به طبیعت
استادی در پاسخ به پرسشی درباره روششناسی تحلیل فیلم و نسبت الهیات یونانی با بازنمایی مدرن آن گفت تصویربرداری با دوربینهای آیمکس که نولان بر استفاده از آن اصرار دارد، نوعی رتوریک الهیاتی ایجاد میکند؛ چراکه خدایان در فیلم حذف شدهاند.
وی افزود آیمکس به نولان این امکان را داده است که حضور و هیمنه خداوند را در دریا و اقیانوس به تصویر بکشد و موسیقی فیلم نیز عملکرد بسیار تأثیرگذاری دارد. در واقع، در این اثر نوعی انتقال حضور الهی از خدایان به طبیعت اتفاق میافتد؛ مفهومی که میتوان آن را با گذار از «ریلیجیتی» به «نچرال تیولوژی» در الهیات مسیحی مقایسه کرد.
به گفته او، دریا و گردباد انسان را در کام خود میگیرند و محیطی ایجاد میکنند که انسان در آن متنبه و آماده مواجهه با مراحل بعدی میشود. وی یکی از آشکارترین انتخابهای فیلم را سکوت برگزار کردن بخش آواز سیرنها دانست و گفت این رنج و مراحلی که قهرمان باید از آنها عبور کند، شباهتهایی با وسوسههایی دارد که حضرت عیسی(ع) در انجیل و در بیابان، در مواجهه با شیطان تجربه میکند، در حالی که چنین مفهومی در روایت هومر به این شکل وجود ندارد.
جنگ با پایان نظامی تمام نمیشود؛ خانه فراتر از جغرافیاست
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت حافظه و تروما گفت مسئله اصلی این است که جنگ تروا در گذشته دفن نمیشود و به پایان نمیرسد و خاطره میدان نبرد همواره همراه اودیسئوس است. به گفته او، نولان ساختار روایی مبتنی بر یادآوری ایجاد کرده است که در آن گذشته به نیرویی فعال تبدیل میشود که در زمان حال اثر میگذارد.
وی ادامه داد پایان نظامی جنگ به معنای پایان تجربه جنگ نیست و برای مثال پرسید چرا سینمای دفاع مقدس با وجود پایان جنگ همچنان ادامه دارد. او افزود حتی اگر با آمریکاییها به صلح برسیم، که بعید میداند، باز هم نمیتوان گفت تجربه جنگ تمام شده است.
استادی با تفکیک حافظه رسمی و حافظه زیسته گفت در حافظه رسمی از پیروزیها، فرماندهان و نقاط عطف صحبت میشود، اما حافظه زیسته به تجربههای فردی مانند کشته یا شهید شدن یک دوست، اضطراب برای فرزند و رنجهای جنگ مربوط است. وی به یادآوری ترانههای مرتبط با جنگ و روایتهایی مانند سریال «وضعیت سفید» و شخصیت چاوشی اشاره کرد.
به گفته او، اگر جوامع فقط فاتحان خود را به خاطر بسپارند و رنجدیدگان را فراموش کنند، حافظه به ابزاری برای بازتولید قدرت تبدیل میشود و فراموش کردن خطاهای تاریخی میتواند زمینه تکرار آنها را فراهم کند؛ همانطور که در اثر «مسافران» مرحوم بیضایی نیز جنگ در میدان نبرد تمام میشود اما روایتهای آن در حافظه فردی و جمعی ادامه پیدا میکنند.
استادی درباره مفهوم وطن و هویت گفت در ظاهر داستان «ادیسه» روایت بازگشت اودیسئوس به ایتاکاست، اما معنای خانه فراتر از یک موقعیت جغرافیایی است و خانه جایی است که انسان با خانواده، گذشته، زبان و موقعیت اجتماعی خود پیوند دارد. وی پرسید آیا بازگشت فیزیکی به خانه به معنای بازیابی همان هویت قبلی است و آیا انسانی که از جنگ بازمیگردد، همان فردی است که پیش از جنگ خانه را ترک کرده بود.
وی با تأکید بر اینکه هویت مفهومی ثابت و بسته نیست و تحولات جامعه ایرانی نیز نشان میدهد هویت در حال تغییر است، گفت اگر به تغییراتی که امروز در جامعه ایرانی اتفاق میافتد توجه نشود، نمیتوان واقعیتهای اجتماعی را بهدرستی درک کرد. او افزود پس از بازپسگیری موقعیت خانوادگی و سیاسی، اودیسئوس فرمانروایی را واگذار میکند و راهی سفری دیگر میشود و میان تعلق به وطن و میل به تملک قدرت تفاوت وجود دارد.
منبع: www.isna.ir

بازگشت ۳۵۰۶ اثر هخامنشی به ایران پس از حدود ۸۰ سال






