هگمتانه؛ پایتخت مادها پس از ثبت جهانی هنوز مقصد گردشگری نیست

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، تاریخ گاهی در کتاب‌ها پنهان نمی‌ماند بلکه زیر لایه‌های خاک نفس می‌کشد، در امتداد دیوارهایی فرسوده ادامه پیدا می‌کند و از میان آجرها و سفال‌های خاموش، روایت هگمتانه، شهری را بازمی‌گوید که روزگاری مرکز قدرت و فرمانروایی بوده است.

نام هگمتانه، به گزارش ایرنا، با یکی از مهم‌ترین فصل‌های شکل‌گیری قدرت سیاسی در ایران باستان گره خورده، اما هنوز همه ابعاد هویت تاریخی و تمدنی آن برای پژوهشگران روشن نشده است.

در قلب همدان امروز، جایی که زندگی شهری با شتاب از کنار محوطه‌های باستانی می‌گذرد، پرسشی چند دهه ذهن تاریخ‌پژوهان و باستان‌شناسان را مشغول کرده است: آنچه امروز از هگمتانه آشکار شده، تا چه اندازه سیمای پایتخت مادها را بازتاب می‌دهد و کدام بخش‌ها حاصل استقرار و دگرگونی شهر در دوره‌های بعدی است؟

روایت هرودوت و لایه‌های ناشناخته هگمتانه

هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، از هگمتانه به‌عنوان شهری برخوردار از هفت حصار متحدالمرکز یاد می‌کند؛ شهری با برج‌هایی به رنگ‌های متفاوت که در روایت او، مرکز فرمانروایی دیاکو و مقر حکمرانی مادها بوده است.

این تصویر قرن‌ها در حافظه تاریخی ایران و جهان باقی مانده، اما میان توصیف هرودوت و شواهدی که از دل خاک بیرون آمده‌اند، پرسش‌هایی وجود دارد که پاسخ به آنها نیازمند کاوش، سنجش علمی و بازخوانی انتقادی منابع تاریخی است.

کاوش‌های باستان‌شناسانی چون محمدرحیم صراف و مسعود آذرنوش در همین مسیر اهمیت پیدا می‌کند و ساختارهای معماری، شبکه منظم آب‌رسانی، آثار خشتی و آجری و شواهد مربوط به دوره‌های گوناگون، تصویری پیچیده‌تر از هگمتانه ارائه کرده‌اند؛ شهری که نمی‌توان تاریخ آن را به یک مقطع فروکاست و هر لایه آن، نشانی از فصلی تازه در زندگی این سرزمین دارد.

اهمیت هگمتانه تنها در پاسخ به این پرسش نیست که کدام دیوار متعلق به مادها و کدام سازه متعلق به اشکانیان است؛ ارزش آن در شناخت فرایند شکل‌گیری شهر، تحول سازمان فضایی، مناسبات قدرت و تداوم حیات شهری در یکی از کانون‌های مهم تاریخ ایران نهفته است.

از اعتبار جهانی تا غیبت در نقشه گردشگری

امروز این محوطه با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۲۴، از مرزهای میراث ملی فراتر رفته و به بخشی از میراث مشترک بشریت تبدیل شده است و این اتفاق، اعتبار تاریخی هگمتانه را در سطح بین‌المللی تثبیت کرد؛ اما پرسش همچنان پابرجاست که چرا اثری با چنین پیشینه تمدنی هنوز نتوانسته آن‌گونه که انتظار می‌رود گردشگران را از نقاط مختلف جهان به سوی همدان جذب کند.

ثبت جهانی یک اثر تاریخی، به معنای تبدیل خودکار آن به مقصدی بین‌المللی نیست و یونسکو ارزش استثنایی یک میراث را به رسمیت می‌شناسد، اما معرفی آن به جهان، فراهم کردن امکان بازدید و تبدیل بازدیدکننده به گردشگر، مسوولیتی است که بر عهده نظام مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی هر کشور و منطقه قرار دارد.

گردشگر خارجی برای سفر به یک محوطه باستانی فقط به قدمت آن توجه نمی‌کند؛ او می‌خواهد بداند در آنجا چه خواهد دید، چه داستانی خواهد شنید و آیا امکانات و خدمات لازم برای یک بازدید حرفه‌ای فراهم است یا نه. روایت تاریخی محوطه باید با بهره‌گیری از یافته‌های باستان‌شناختی، بازسازی‌های علمی، محتوای چندرسانه‌ای و راهنمایی تخصصی، تصویری روشن از زندگی در شهر باستانی ارائه کند.

بازدیدکننده باید بتواند درک کند در این جغرافیا چگونه شهر شکل گرفت، ساختارهای معماری چه کارکردی داشتند، آب چگونه در شهر جریان می‌یافت و هگمتانه در تحولات سیاسی و تمدنی ایران چه جایگاهی داشت.

معرفی بین‌المللی هگمتانه نمی‌تواند به انتشار خبر ثبت جهانی محدود بماند و این محوطه برای قرار گرفتن در مسیر سفر گردشگران خارجی به بازاریابی هدفمند، محتوای چندزبانه، حضور در شبکه‌های تخصصی گردشگری، همکاری با تورگردانان بین‌المللی و معرفی در قالب بسته‌های سفر فرهنگی نیاز دارد. دسترسی مناسب، راهنمایان مسلط به زبان‌های خارجی و امکان برنامه‌ریزی آسان سفر نیز نقش تعیین‌کننده دارد.

نباید از موانع بیرونی سفر به ایران، از جمله دشواری‌های دسترسی بین‌المللی، محدودیت‌های پرداخت و نگرانی‌های ناشی از شرایط سیاسی و امنیتی و پروپاگاندای رسانه‌ای علیه ایران غافل شد؛ اما این موانع نباید به توضیحی برای همه کاستی‌ها تبدیل شود و بخشی از مساله به نحوه مدیریت، معرفی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های خود هگمتانه و همدان بازمی‌گردد.

هگمتانه را نمی‌توان از همدان جدا کرد

شاید یکی از مهم‌ترین خطاها در معرفی هگمتانه، محدود کردن تاریخ آن به محدوده محوطه باستانی باشد. هگمتانه در خلاء شکل نگرفته و تاریخ همدان نیز با دیوارهای این محوطه به پایان نمی‌رسد.

از هگمتانه که خارج شویم، تاریخ همچنان ادامه دارد؛ در بازار کهن، در سراها و گذرهایی که روزگاری شریان اقتصادی شهر بوده‌اند، در مسجد جامع که بخشی از حافظه مذهبی و معماری همدان را حفظ کرده و در آرامگاه بوعلی‌سینا و باباطاهر که نام این شهر را با دانش و ادب ایرانی پیوند داده‌اند.

با وجود این ظرفیت، هنوز روایت منسجمی که این حلقه‌ها را به یکدیگر متصل کند، در تجربه گردشگری همدان شکل نگرفته است. ضرورت شکل‌گیری یک گذر فرهنگی و تاریخی آشکار است؛ مسیری که هگمتانه را به بافت تاریخی، بازار، مسجد جامع و دیگر کانون‌های هویتی شهر پیوند دهد.

گذر فرهنگی را نباید به یک مسیر فیزیکی با چند تابلوی راهنما تقلیل داد. چنین طرحی پیش از هر چیز به یک روایت تاریخی مستند نیاز دارد؛ روایتی که بر پایه پژوهش‌های دانشگاهی، مستندات باستان‌شناختی، تاریخ اجتماعی و معماری شهر تدوین شود. در کنار آن، احیای بافت تاریخی، سامان‌دهی منظر شهری، تقویت خدمات گردشگری و مشارکت ساکنان و کسبه باید بخشی از این برنامه باشد.

آنچه در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، محوطه هگمتانه است، نه تمام بافت تاریخی همدان و نه بازار و آرامگاه‌های شهر. اما همین ثبت می‌تواند فرصتی برای معرفی یکپارچه‌تر میراث تاریخی همدان فراهم کند.

دو دهه پیش، مساله اصلی هگمتانه کشف حقیقت در میان لایه‌های باستانی و پاسخ به مناقشه ماد و اشکانی بود اما امروز پس از ثبت جهانی، مساله فراتر رفته است: چگونه می‌توان این ارزش را به سرمایه‌ای فرهنگی، علمی و اقتصادی تبدیل کرد و آن را در مسیر توسعه گردشگری بین‌المللی قرار داد؟

شاید معیار واقعی موفقیت ثبت جهانی هگمتانه، نه تعداد خبرها و نه تکرار نام آن در فهرست میراث جهانی؛ بلکه روزی باشد که گردشگرانی از کشورهای مختلف، همدان را به قصد دیدن این میراث انتخاب کنند، در محوطه باستانی قدم بزنند، تاریخ آن را بفهمند و سپس در گذرهای قدیمی شهر، روایت این تمدن را دنبال کنند.