هملت، خودِ انسان است؛ نگاهی به تراژدی ماندگار شکسپیر
یادداشتی تحلیلی به قلم جواد لگزیان، شخصیت هملت در تراژدی ویلیام شکسپیر را نمادی از وضعیت وجودی انسان مدرن و تردید میان اندیشه و عمل معرفی میکند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، «بودن یا نبودن، حرف در همین است. آیا بزرگواری آدمی بیش در آن است که زخم فلاخن و تیر بخت ستمپیشه را تاب آورد، یا آنکه در برابر دریای فتنه و آشوب سلاح برگیرد و با ایستادگی خویش بدان همه پایان دهد؟ مردن، خفتن یا نه بیش؛ و پنداری که ما با خواب به دردهای قلب و هزاران آسیب طبیعی که نصیب تن آدمی است پایان میدهیم؛ چنین فرجامی سخت خواستنی است.»
این کلمات آشناست از زبان هملت، قهرمان شکسپیر که بازتاب پرسشهای ابدی آدمی است. هملت شاهزاده دانمارکی از سفر آلمان به قصر خود در هلسینبورگ روانه میشود تا در مراسم سوگواری پدر شرکت کند. شاه مقتول در قالب شبحی سراغ هملت میآید و از جفای برادر خود کلادیوس مینالد که چگونه همسر پادشاه زنی به نام گرترود را فریب داده و مرگ شاه نگونبخت را سبب شده است.
به گزارش عصر ایران، این یادداشت به قلم جواد لگزیان روایت تراژدی هملت و تحلیلهای منتقدان درباره شخصیت او را مرور میکند.
داستان انتقام شاهزاده دانمارک
هملت در صحنهای تکاندهنده به نابودی عموی فریبکار همت میگمارد اما به اشتباه پدر معشوقه خود پولونیوس را میکشد. افیلیای زیبا که این ماجرای غمانگیز را میشنود، تن به امواج رودخانه میسپارد و لایرتیس برادرش به خونخواهی او قصد هملت میکند. در پایان نمایش هملت و کلادیوس و گرترود و لایرتیس در گرداب انواع توطئهها و دسیسهها غرق شده و میمیرند و سرداری جوان سر میرسد تا بر تخت بنشیند.
در این تراژدی محنتبار، گویا سودای دستیابی به مقام و ثروت و شهوت نامردمان را واداشته تا فاجعهای را بیافرینند و قلب هملت جوان را بیازارند. هملت اما با سودای تعقیب کیفر این فرومایگان، سرشار از یأس و تردید، پرسشهایی ابدی از معنای حیات و راز این همه تلخی را فریاد میکند و بی دریافت پاسخی به دعوت نیستی روانه میشود.
تردید میان اندیشه و عمل
آنچه از پس سالیان سال از نگارش نمایش هملت زنده است، شخصیت سرشار از آشفتگی و تشویش هملت و تعلل او در اقدام است. هملت حاضر نیست تنها بر اساس گفته شبحی دست به عمل بزند چرا که فکر میکند شاید آن روح ظاهر شده در نیمه شب، اهریمن بوده باشد و تصمیم میگیرد از گروه بازیگران دورهگرد برای آزمودن گناهکاری کلادیوس استفاده کند.
آنها در قالب نمایشی قصه یک شاهکشی را برای اهالی دربار به نمایش میگذارند و کلادیوس آشفته میشود و هملت این بار فکر میکند شاید هر پادشاه دیگری هم با دیدن صحنه شاهکشی آشفته شود. همچنین هنگامی که هملت عموی فریبکارش را تنها مییابد، چون کلادیوس در حال دعاست، او را وامینهد تا مبادا عموی جنایتکار در حال نیایش به قتل برسد و به بهشت برود.
ویلیام شکسپیر (۲۶ آوریل ۱۵۶۴ – ۲۳ آوریل ۱۶۱۶) در هملت یک افسانه اسکاندیناویایی قدیمی که از یک انتقامجویی ساده میگفت را به طولانیترین اثر خود تبدیل کرد که در آن به جای پهلوانی قدیمی انسانی با خلق و خویی مدرن پا به عرصه گیتی گذاشت.
هملت نه چون انتقامجویی سادهدل که همانند انسانی مدرن برای عدالت بپاخاست و در انتها همراه با سایر بازیگران مرگ را تجربه کرد تا سرداری جوان به نام فورتینبراس، شاهزاده نروژ کشور همسایه که پدرش توسط پدر هملت کشته شده است و به دنبال انتقام است بر تخت بنشیند و تلخی عجیبی را در ذهن و قلب به یادگار گذاشت که میگفت، امان از روزگار که همه آن هیاهوها رفت و ناگهان تقدیر پیروز همه داستان بود.
در پایان نمایش کلادیوس پادشاه و گرترود همسر پادشاه و پولونیوس مشاور پادشاه و لایرتیس فرزند پولونیوس و هملت میمیرند. هملت دوست داشت دست به انتقام از یک نفر نزند و ولی در انتها پنج نفر در صحنه جان باختند.
هملت، نماد انسان مدرن
در تحلیلی شایسته توجه، پیتر لیتهارت (ژوئیه ۱۹۵۹) منتقد و متخصص الهیات در یادداشتی به نام «هملت رمانتیک» در سایت تئوپولیس مینویسد: «پس از سال ۱۸۰۰، هملت در شکلها و صورتهای گوناگون به نمادی از وضعیت وجودی انسان تبدیل شد و از او بهعنوان نقطه عطفی نمادین در تاریخ فرهنگی غرب استفاده شد؛ صرفنظر از اینکه ماهیت این نقطه عطف چه چیزی بوده باشد. آیا تعارض اصلی اروپای مدرن، انتخابی دینی میان کاتولیسیسم و پروتستانتیسم است؟»
هملت، دانشجوی دانشگاه ویتنبرگ، نماد این انتخاب فلجکننده و ناتوانکننده است. آیا ویژگی اصلی مدرنیته، گسستی بنیادین میان سوژه و ابژه (فاعل شناسا و موضوع شناخت) است؟ هملت، دههها پیش از دکارت، از پیش نمایانگر وضعیت دشوار و گریزناپذیر انسان مدرن در اسیر شدن در خودآگاهی و ذهنیت خویش بود.
آیا زندگی مدرن با احساس تهوع، ملال، کسالت و رخوت روحی شناخته میشود؟ خب، هملت نیز دقیقاً چنین وضعیتی داشت. آیا وجود مدرن گرفتار و تسخیرشده بهوسیله ارواح و اشباح گذشته است؟ شاهزاده دانمارک بسیار پیشتر از زمانه خود این وضعیت را تجربه کرده بود.
ویکتور هوگو در سال ۱۸۳۵ همه این مفاهیم را در این عبارت خلاصه کرد: «چه قدرت شگفتانگیزی دارد نبوغ! موجوداتی را خلق میکند که از ما والاترند، اما همچون ما زندگی میکنند. برای مثال، هملت به اندازه هر یک از ما واقعی است و در عین حال از ما عظیمتر است. هملت موجودی است باعظمت و باشکوه، اما در عین حال واقعی و ملموس. زیرا هملت نه توست و نه من؛ او تکتک ماست. هملت یک انسان نیست؛ او خودِ انسان است.»
پیتر لیتهارت همچنین با این گفته سمیوئل تیلور کولریج همداستان است: «شخصیت هملت را میتوان حاصل دانش عمیق و دقیق شکسپیر در زمینه فلسفه ذهن دانست... انسان به همان نسبتی از حیوانات متمایز میشود که اندیشهاش بر حواس او غلبه میکند؛ اما در عملکرد سالم ذهن، همواره نوعی تعادل میان تأثیراتی که از اشیای بیرونی دریافت میشوند و فعالیتهای درونی قوه عقل برقرار است. زیرا اگر کفه ترازو بیش از اندازه به سود قوه تأمل و تفکر سنگینی کند، انسان به موجودی تبدیل میشود که صرفاً در اندیشه و تفکر غرق است و توانایی طبیعی خود برای عمل کردن را از دست میدهد.»
به گفته کولریج، یکی از شیوههای شکسپیر در خلق شخصیتها این است که یکی از قوای فکری یا اخلاقی انسان را در وضعیتی بیمارگونه و افراطی تصور کند و سپس او را در حالی که به این نقص یا بیماری دچار شده است، در موقعیتها و شرایطی معین قرار دهد.
به نظر میرسد شکسپیر در شخصیت هملت خواسته است ضرورت اخلاقی برقراری تعادلی مناسب میان توجه ما به موضوعات و پدیدههای حسی از یک سو، و تأمل ما درباره عملکرد ذهن خودمان از سوی دیگر را نشان دهد؛ یعنی تعادلی میان جهان واقعی و جهان خیالی.
در شخصیت هملت، این تعادل برهم خورده است: افکار و تصاویر ذهنی او بسیار زندهتر و پررنگتر از ادراکات واقعی او هستند و حتی ادراکاتش نیز بهمحض آنکه از صافی تأملات ذهنی او عبور میکنند، شکل و رنگی به خود میگیرند که ذاتاً متعلق به آنها نیست. از همین رو، در هملت فعالیت فکری عظیم و تقریباً افراطیای مشاهده میکنیم که به همان نسبت، بیزاری از عمل واقعی را در پی دارد.
شکسپیر چنین شخصیتی را در شرایطی قرار میدهد که ناچار است بیدرنگ و تحت تأثیر لحظه تصمیم به عمل بگیرد. هملت شجاع است و از مرگ واهمهای ندارد؛ اما حساسیت و تأثرپذیریاش موجب تردید و دودلی او میشود و تفکر بیش از اندازهاش باعث به تعویق انداختن عمل میگردد؛ در نتیجه، او درست در اوج اراده و عزم خود، توانایی اقدام را از دست میدهد.
کولریج در جای دیگری این نکته را چنین بیان میکند: «شاعر، هملت را در موقعیتی قرار میدهد که برای یک انسان میتواند بیشترین انگیزه و تحریک را برای عمل ایجاد کند. او وارث بلافصل تاجوتخت است؛ پدرش در شرایطی مشکوک میمیرد و مادرش با ازدواج با عموی او، پسرش را از حق رسیدن به تاجوتخت محروم میکند. اما این شرایط کافی نیست؛ روح پدری که به قتل رسیده است نیز ظاهر میشود تا به پسر اطمینان دهد که قاتل پدرش، برادر خود او بوده است. واکنش پسر چیست؟ آیا بلافاصله دست به عمل میزند و به دنبال انتقام میرود؟ خیر؛ او بیپایان به استدلال و اندیشیدن میپردازد و همچنان در تردید و دودلی باقی میماند.»
به عقیده پیتر لیتهارت: از کولریج تا این ادعای ویلیام هزلت که «این ما هستیم که هملتیم»، فاصله اندکی است. هزلت در ادامه خاطرنشان میکند که شکسپیر در نمایشنامه هملت، تجربهای مشترک و همگانی از زندگی انسان را به تصویر کشیده است؛ به همین دلیل، ما نمیتوانیم این نمایشنامه را نقد کنیم، همانطور که نمیدانیم چگونه چهره خودمان را توصیف کنیم.
پیتر لیتهارت تصریح میکند: این نمایشنامه حقیقتی پیشگویانه دارد که فراتر از تاریخ است: «هر آن کس که به دلیل بدبیاریهای خود یا دیگران، متفکر و مالیخولیایی شده باشد؛ هر کسی که با پیشانی درهمکشیده و چهرهای آکنده از اندیشه و تأمل، روزگار گذرانده باشد و خود را کسی میپندارد که از بودن در این جهان به ستوه آمده است؛ هر کسی که دیده باشد چراغ زرین روز، در اثر مههای حسادتآمیزی که از ژرفای سینهاش برخاستهاند، کمفروغ و تیره شده است و در دنیای پیش روی خود تنها یک فضای خالی و بیروح بدون هیچ چیز قابل توجهی یافته باشد؛ هر آن کس که دلهره عشق خوارداشته و دیرجنبی قانون و گستاخی دیوانیان و پاسخ ردی که شایستگان شکیبا از فرومایگان میشنوند را شناخته باشد؛ آن کس که احساس کرده باشد ذهنش در خودش غرق شده و غم مانند بیماری به قلبش چسبیده است، آن کس که امیدهایش تباه شده و جوانیاش با تجربه چیزهای عجیب و غریب زوال یافته است؛ آن کس که نمیتواند در حالی که شر مانند شبحی در نزدیکیاش میچرخد، احساس راحتی کند؛ آن کس که قدرت عملش توسط فکر بلعیده شده است، آن کس که جهان برایش بینهایت به نظر میرسد و خودش هیچ؛ کسی که تلخکامی روحش او را نسبت به پیامدهای اعمالش بیاعتنا کرده است، کسی که به تماشای نمایش پناه میبرد، چراکه آن را بهترین وسیله برای فاصله گرفتن، هرچند بهطور غیرمستقیم و با یک واسطه، از مصائب زندگی میداند؛ و میخواهد از شرارتها و مصائب زندگی، از طریق بازنمایی ساختگی و نمایشی آنها فاصله بگیرد؛ چنین کسی همان هملت واقعی است.»
پاراگراف پایانی نوشته لیتهارت چنین است: قولی مشهور وجود دارد: مانند هملتی که شاهزاده نیست. اما در حدود سال ۱۸۰۰، شخصیت هملت از نمایشنامهای که به آن تعلق داشت جدا شد؛ اندوه او از شرایط و موقعیتهای خاصی که موجب پیدایش آن شده بودند، منفک گردید و رخوت فکری او به نمادی از نوع خاصی از انسان، و حتی شاید انسان بهطور کلی، ارتقا یافت. این هملت جداشده از بستر اصلی نمایشنامه است که به کانون توجه اصلی رماننویسان، روانکاوان و فیلسوفان تبدیل شده است. مارگرتا دِ گراتزیا معتقد است که نظریههای مربوط به تعلل هملت در اقدام، به تئوریهایی درباره آگاهی و ذهن انسان بهطور کلی تبدیل شدهاند.
«هملت» اثر بینظیر «ویلیام شکسپیر» با ترجمه «م. ا. به آذین» در ۱۵۶ صفحه را انتشارات اختران منتشر کرده است.
منبع: www.asriran.com

نسخه خطی فصوصالحکمه فارابی در مشهد رونمایی شد






