فراتر از عبادت؛ نقش مسجد در بحران و زندگی روزمره در مالزی

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، دو تجربه متفاوت در مالزی نشان می‌دهد مسجد می‌تواند فراتر از عبادت، در لحظه بحران و در جریان زندگی عادی روستا به پناهگاه، محل گردهمایی و پایگاه خدمت اجتماعی تبدیل شود.

این نگاه برای ایران نیز با بحث‌های امروز درباره نقش مسجد در حکمرانی محله‌محور مرتبط دانسته شده است؛ موضوعی که به گزارش ایرنا، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران بارها بر آن تاکید کرده و مسجد را ظرفیتی مهم برای سامان دادن به مشارکت مردم و کمک به حل مشکلات محله دانسته و بر ضرورت همراهی گروه‌های مردمی، خیرین و دستگاه‌های مسئول تاکید کرده است.

مسجدی که در روز حادثه پناه مردم شد

اول آوریل ۲۰۲۵، آتش‌سوزی و انفجار در خط لوله گاز منطقه پوترا هایتس در ایالت سلانگور مالزی، شماری از خانه‌ها را دچار آسیب کرد و ساکنان چند منطقه ناچار شدند خانه‌های خود را ترک کنند.

در همان ساعات اولیه، مسجد پوترا هایتس به مرکز اسکان موقت خانواده‌های تخلیه‌شده تبدیل شد. دولت ایالتی این مسجد را برای پذیرش آسیب‌دیدگان آماده کرد تا کسانی که خانه‌هایشان را ترک کرده بودند، جایی امن برای ماندن داشته باشند.

بر اساس گزارش وزارت زنان، خانواده و توسعه اجتماعی مالزی، در نخستین ساعات فعالیت این مرکز، ۴۹ نفر از ۱۷ خانواده در مسجد اسکان داده شده بودند. تامین غذا، آب آشامیدنی، بسته‌های بهداشتی و وسایل اولیه زندگی از جمله اقداماتی بود که برای حمایت از این خانواده‌ها انجام شد. نیروهای امدادی و داوطلبان نیز در کنار نهادهای دولتی در رسیدگی به وضعیت آسیب‌دیدگان مشارکت داشتند.

این مرکز تا ۱۳ آوریل به فعالیت خود ادامه داد. روزنامه استار گزارش داد که در زمان تعطیلی مرکز، ۲۱۰ نفر از ۶۰ خانواده مسجد را ترک کردند و به محل زندگی خود یا اقامتگاه‌های جایگزین بازگشتند. در مجموع، ۶۱۳ خانواده آسیب‌دیده توانسته بودند به خانه‌هایشان برگردند. برای خانواده‌هایی که خانه‌هایشان به شدت تخریب شده بود نیز با حمایت دولت ایالتی، اقامتگاه‌های موقت از جمله خانه‌های اجاره‌ای و واحدهای Airbnb در نظر گرفته شد. همچنین اقلام ضروری، از جمله برنج برای مصرف یک ماه، در اختیار خانواده‌ها قرار گرفت.

در این حادثه، مسجد به تنهایی بار مدیریت بحران را بر دوش نکشید. دولت محلی، نیروهای امدادی، داوطلبان و نهادهای مسئول در این روند حضور داشتند. همکاری اجتماعی حتی از مرزهای مذهبی هم فراتر رفت و گزارش‌های رسانه‌های مالزی از کمک چند مرکز مذهبی به آسیب‌دیدگان خبر دادند؛ از جمله معبد سری ماها کالیامان که در روند امدادرسانی و ارائه کمک‌های اولیه مشارکت داشت.

مسجدی در روستای دورافتاده؛ این بار با کمک فناوری

تجربه دیگر مالزی در روستای موکوت، در جزیره تیومان، به زندگی روزمره مربوط است. روزنامه استار در گزارشی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، به مسجد ان نور در این روستا پرداخته است؛ مسجدی که از گذشته فقط محل برگزاری نماز نبوده و مردم برای دیدار، تهیه و صرف غذاهای جمعی، رد و بدل کردن خبرها و گفت‌وگو درباره مسائل روستا در آن گردهم می‌آمدند.

حالا این نقش اجتماعی با کمک یک سامانه دیجیتال به نام مسجدنت شکل تازه‌ای پیدا کرده است. بر اساس گزارش استار، ساکنان روستا می‌توانند از طریق این سامانه کمک‌های انفاقی و زکات خود را پرداخت کنند و برای دریافت کمک‌های رفاهی درخواست ثبت کنند. امکان کمک به مسجد از طریق کد QR نیز فراهم شده است؛ قابلیتی که حتی به بازدیدکنندگان و گردشگران اجازه می‌دهد در حمایت از فعالیت‌های مسجد مشارکت کنند.

به گفته رئیس روستای موکوت، این سامانه قرار است در پنج روستای جزیره تیومان نیز توسعه پیدا کند. در این تجربه، فناوری جای ارتباط انسانی را نگرفته، بلکه به تقویت آن کمک کرده است.

توسعه روستا فقط کار مسجد نیست

گزارش استار از موکوت، به موضوع دیگری هم اشاره می‌کند: تلاش برای تقویت ارتباطات دیجیتال، آموزش، کسب و کارهای کوچک و فرصت‌های اقتصادی روستا در قالب برنامه‌ای با عنوان جانگکائو دیجیتال شرکت مخابراتی TM.

در چارچوب این برنامه گسترده‌تر، توسعه دسترسی دیجیتال و حمایت از کسب و کارهای محلی دنبال می‌شود. با افزایش حضور گردشگران و استفاده از بسترهای دیجیتال برای معرفی منطقه، بخشی از فعالیت‌های اقتصادی روستا نیز رونق گرفته است. برای نمونه، زمین والیبال روستا در آخر هفته‌ها به بازارچه‌ای شبانه تبدیل می‌شود و فروشندگان محلی غذا و نوشیدنی عرضه می‌کنند.

این برنامه متعلق به شرکت مخابراتی TM است و طرحی نیست که مسجد به تنهایی اجرا کرده باشد. با این حال، کنار هم قرار گرفتن مسجد، خدمات دیجیتال و فعالیت‌های اقتصادی روستا نشان می‌دهد که توسعه محلی زمانی نتیجه‌بخش‌تر است که نهادهای مختلف هر کدام بخشی از کار را بر عهده بگیرند.

از تجربه مالزی چه می‌توان آموخت؟

این دو تجربه، با وجود تفاوت‌هایشان، یک نکته مشترک دارند: مسجد زمانی در زندگی محله اثرگذار می‌شود که مردم بتوانند در موقعیت‌های واقعی روی آن حساب کنند؛ چه وقتی حادثه‌ای خانه و زندگی‌شان را تهدید می‌کند و چه وقتی برای دریافت حمایت اجتماعی یا مشارکت در امور روستا به راهی ساده و در دسترس نیاز دارند.

از این تجربه‌ها چند نکته عملی برشمرده شده است: مسجد باید نیازهای واقعی ساکنان را بشناسد، گروه‌های داوطلب و خیرین را به هم پیوند دهد، برای حمایت از خانواده‌های آسیب‌پذیر سازوکار روشن داشته باشد و در زمان بحران، در کنار نهادهای امدادی و مسئول وارد عمل شود. استفاده از ابزارهای دیجیتال هم می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ به شرط آنکه به زبان ساده و متناسب با دسترسی مردم طراحی شود.

نکته مهم دیگر این است که مسجد نباید جایگزین دولت، نهادهای امدادی، مراکز درمانی یا دستگاه‌های خدماتی شود. نقش موثر آن می‌تواند شناسایی نیازها، جلب مشارکت مردم، ایجاد اعتماد و رساندن صدای ساکنان به نهادهای مسئول باشد؛ نقشی که با همکاری و تقسیم مسئولیت معنا پیدا می‌کند.