نقد «هستیا»؛ روایت خانوادگی زیر سایه تصویرهای کلیشه‌ای

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، حمید بابایی در گفت‌وگو با خبرنگار این خبرگزاری گفت: «بخش‌هایی از کتاب هستیا که شخصیت در حرم حضور دارد و با اتفاقات آنجا مواجه می‌شود، خواندنی است؛ ولی هرجا روایت وارد زندگی شخصی او می‌شود، جذابیت خود را از دست می‌دهد.» به گفته وی، رمان در این دو بخش تفاوت جدی دارد و گویی از دو جنس متفاوت تشکیل شده است.

رمانی دوپاره؛ حرم در برابر خانه

بابایی افزود با یک رمان دوپاره مواجه هستیم؛ یک بخش به زندگی شخصی زنی به نام محدثه اختصاص دارد که همسری شاغل در سپاه و فعال در حوزه تفحص شهدا دارد. آنها دو کودک را به سرپرستی گرفته‌اند و به دلیل شرایط خانوادگی امکان فرزندآوری برایشان وجود ندارد. محدثه همچنین برادری دارد که تحت تأثیر محمود، همسر محدثه، به سپاه پیوسته و اکنون به‌عنوان مدافع حرم به منطقه رفته و مفقود شده است.

خانواده‌ای بیش از حد مثبت و بدون تعارض

بابایی گفت در بخش خانوادگی با خانواده‌ای کاملا همراه و مثبت مواجه هستیم. همسر محدثه فردی همراه و فعال در حوزه تفحص شهداست، خود محدثه شخصیتی مثبت دارد و برادرش نیز در جایگاه مدافع حرم قرار گرفته است. حتی کودکانی که به سرپرستی گرفته‌اند هیچ مسئله و چالشی در داستان ایجاد نمی‌کنند. وی افزود: «در چنین شرایطی، از دل این روابط خانوادگی چه روایتی شکل می‌گیرد؟»

به گفته این منتقد ادبی، داستان زمانی ایجاد می‌شود که تنش و نیروی مخالفی وجود داشته باشد، اما چنین تعارضی در داستان وجود ندارد. او گفت زندگی خانوادگی محدثه آن‌قدر مثبت و بدون تنش پیش می‌رود که تنها مسئله، مفقود شدن برادر محدثه است؛ موضوعی که از ابتدا می‌توان حدس زد سرانجام آن یا شهادت برادر است یا بازگشت او.

وی افزود مسئله دیگر این است که خانواده آن‌قدر مثبت تصویر شده‌اند که تصویر ارائه‌شده بیشتر شبیه تصویر رسانه‌ای از خانواده‌های مذهبی است. بابایی گفت تصویری که این رمان از خانواده مذهبی ارائه می‌دهد، بازتولید همان تصویری است که رسانه‌ها پیش‌تر ساخته‌اند و من به این مسئله نقد دارم.

نقطه قوت؛ جزئیات حرم و تجربه زیسته

بابایی گفت روایت خانوادگی چندان جذاب نیست و به‌شدت از تصویرهای رسانه‌ای تأثیر گرفته است، اما در مقابل بخش مربوط به حرم بسیار جذاب است. به گفته او، اتفاقاتی که برای این شخصیت در حرم رخ می‌دهد برای مخاطب تازگی دارد، زیرا اطلاعات چندانی از فضای داخلی حرم و فعالیت خادمان وجود ندارد.

وی افزود تجربه زیسته نویسنده زمانی به بهتر شدن اثر کمک می‌کند که در متن و جزئیات آن نمود پیدا کند و «هستیا» نمونه‌ای از این موضوع است. بابایی گفت در بخش‌هایی که نویسنده به حرم می‌پردازد، آگاهی و شناخت او از این فضا به‌خوبی دیده می‌شود. او به‌عنوان نمونه به صحنه‌ای اشاره کرد که کودک خودش را کثیف می‌کند و خادم باید مراقب باشد فضای حرم به نجاست آلوده نشود و برای این کار از یک پلاستیک استفاده می‌کند.

این منتقد ادبی گفت با وجود اینکه حدود دوسوم کتاب در حرم و یک‌سوم آن در خانه می‌گذرد، هرچه روایت در فضای حرم پیش می‌رود موفق‌تر است و هرچه وارد فضای خانه می‌شود جذابیتش کاهش پیدا می‌کند. به گفته او، این بخش‌ها علاوه بر جزئیات ملموس، نوعی حسرت، اندوه و انتظار برای بازگشت فردی گمشده را نیز دارند و روایت در این قسمت‌ها حال‌وهوای رمانتیک و عاطفی پیدا می‌کند.

وی افزود اگر جای نویسنده بود بخش مربوط به مدافع حرم را با جزئیات بیشتری پرداخت می‌کرد. به گفته بابایی، روایت درباره زنی است که در خانه زندگی می‌کند، به حرم می‌رود و دوباره به خانه بازمی‌گردد، در حالی که می‌توانست موقعیت داستانی متفاوتی برای او ایجاد شود؛ برای مثال بازه زمانی مشخصی برای شخصیت در نظر گرفته شود و او در موقعیتی قرار گیرد که تنها یک ماه فرصت دارد تا کاری انجام دهد یا از قم برود.

زاویه دید دوم‌شخص و ضرورت روایی

بابایی گفت زاویه دید دوم‌شخص به دلیل ویژگی‌های خاص خود می‌تواند فضای شاعرانه و عاطفی بیشتری به متن بدهد و برای روایت‌های رمانتیک نیز مناسب باشد، اما استفاده از آن باید توجیه متنی داشته باشد. وی افزود در زاویه دید اول‌شخص، راوی نمی‌تواند اطلاعاتی را بیان کند که از آنها آگاهی ندارد، اما زاویه دید دوم‌شخص چنین محدودیتی ندارد و راوی می‌تواند مانند یک دانای کل شخصیت را خطاب قرار دهد.

به گفته او، استفاده از راوی دوم‌شخص در برخی آثار ادبی با ضرورت‌های مشخصی همراه است؛ برای مثال ممکن است راوی نسبت به اتفاقی آگاهی نداشته باشد، در موقعیت خاصی مانند مستی قرار گرفته باشد یا با نوعی دگردیسی و تغییر هویت مواجه شود.

بابایی گفت به نظرم انتخاب روز بیستم نیز دلیل مشخصی ندارد و می‌توانست داستان از روز پنجم، هشتم یا دهم آغاز شود. وی افزود خانم جوادی قلم بسیار خوبی دارند و به‌خوبی بر نوشته خود مسلط هستند، اما گاهی بیش از اندازه به‌صورت غریزی می‌نویسند. به گفته او، باید در خود متن ضرورتی وجود داشته باشد که مخاطب را نسبت به آن انتخاب قانع کند؛ برای مثال اگر قرار است شخصیت برای توبه یا انجام کاری معنوی به حرم برود و چله‌نشینی کند، باید موقعیت و انگیزه حضور او روشن باشد.

این منتقد ادبی گفت برای مثال، در داستانی که راوی به حرم می‌رود تا کتاب «تذکرةالاولیا» عطار را کتابت کند، حضور او در آن مکان دلیل مشخصی دارد، زیرا در خانه و محل زندگی خود فضای مناسبی برای خلوت و کتابت ندارد و حرم یا مسجد گوهرشاد برای او چنین امکانی فراهم می‌کند.

بابایی در پایان گفت نویسنده نباید صرفا برای پر کردن تعداد روزهای یک چله‌نشینی، شخصیت را تا روز چهلم در یک موقعیت نگه دارد. به گفته او، حتی ضرورتی ندارد که پاسخ و نتیجه چله‌نشینی حتما در روز چهلم اتفاق بیفتد و مهم این است که انتخاب‌های نویسنده از منطق درونی و ضرورت روایی برخوردار باشند.